فایەق زێدان
ڕاگەیاندنی باری جەنگ بە یەکێک لە مەترسیدارترین بڕیارە سەروەرییەکان دادەنرێت کە تەنها دەوڵەت بەگوێرەی دەستوور و یاسا دەسەڵاتی جێبەجێکردنی هەیە، ئەمەش بەهۆی ئەو شوێنەوارە سیاسی، سەربازی و یاساییە گەورانەی کە لێی دەکەوێتەوە. لە عێراقدا، دەستوور ئەم بابەتەی بە وردی ڕێکخستووە بۆ دەستەبەرکردنی ئەوەی کە خراپ بەکارنەهێنرێت، و هاوسەنگییەک لە نێوان پاراستنی دەوڵەت و پارێزگاریکردن لە سیستەمی دیموکراسیدا بەدی بهێنێت.
دەستووری عێراقی ساڵی ۲۰۰٥ میکانیزمێکی ڕوونی بۆ ڕاگەیاندنی باری جەنگ داناوە، بە جۆرێک کە ناتوانرێت ئەم بڕیارە بە شێوەیەکی تاکلایەنە یان هەڕەمەکی بدرێت، بەڵکو پێویستی بە ڕێکارە دەستوورییە دیاریکراوەکان هەیە. بەپێی ماددەی (٦١/ نۆیەم) لە دەستوور، ڕاگەیاندنی باری جەنگ یان باری نائاسایی لەسەر بنەمای داواکارییەکی هاوبەشی سەرۆک کۆمار و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران دەبێت، پاشان ئەم داواکارییە دەخرێتە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پەسەندکردن.
دەستوور مەرجی داناوە کە دەبێت دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران ڕەزامەندی لەسەر ڕاگەیاندنی باری جەنگ بدەن، ئەم مەرجەش ڕەنگدانەوەی مەترسی ئەم بڕیارەیە و ئامانج لێی دەستەبەرکردنی سازانێکی نیشتمانی فراوانە پێش چوونە ناو هەر ململانێیەکی چەکدارییەوە.
تێبینی دەکرێت کە دەستووری عێراق چوارچێوەیەکی یاسایی وردی بۆ ڕاگەیاندنی باری جەنگ داناوە، کە هاوسەنگی دەکات لە نێوان پێویستی پاراستنی دەوڵەت لە مەترسییە دەرەکی و ناوخۆییەکان، و لە نێوان پاراستنی سیستەمی دیموکراسی و ڕێگریگرتن لە دیکتاتۆرییەت. ئەمەش جەخت لەسەر گرنگی پابەندبوون بە دەقە دەستوورییەکان دەکاتەوە وەک گەرەنتییەکی بنەڕەتی بۆ پاراستنی مافی هاوڵاتیان و سەقامگیری دەوڵەت.
هەڵسوکەوتی هەندێک لە گرووپە چەکدارەکان و هەوڵدانیان بۆ قۆرخکردنی بڕیارەکانی جەنگ و ئاشتی، هەڕەشەیەکی مەترسیدارە بۆ سەر سەروەری دەوڵەت و سەقامگیری کۆمەڵگە، و دەبێتە هۆی پشێوی یاسایی و ئەمنی.
تاکڕەوی ئەم گرووپە چەکدارانە لە ڕاگەیاندنی باری جەنگ بە کردەیی (دیفاکتۆ) لە ڕێگەی ئەنجامدانی چالاکییە جەنگییەکان، بە پێشێلکارییەکی ڕاشکاوانەی دەستوور دادەنرێت، چونکە ئەم مافە تەنها بۆ دەسەڵاتە دەستوورییە شەرعییەکانە کە نوێنەرایەتی ئیرادەی گەل دەکەن و لە چوارچێوەیەکی یاسایی ڕێکخراودا کار دەکەن. کاتێک هەندێک لایەن هەڵدەستن بە دەرکردنی بڕیاری لەو شێوەیە، شکۆی دەوڵەت لاواز دەکەن و پرەنسیپی سەروەری یاسا لەناو دەبەن.
لە ڕووی ئەمنییەوە: ئەم تاکڕەوییە دەبێتە هۆی فرەیی ناوەندەکانی بڕیاری سەربازی، ئەمەش باری پشێوی و ناسەقامگیری دروست دەکات و ڕەنگە وڵات کێش بکات بۆ ناو ململانێی ناوخۆیی یان هەرێمی بەبێ بوونی سازانی نیشتمانی. هەروەها بڵاوبوونەوەی چەک لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت ئەگەری ڕوودانی پێکدادانی چەکداری لە نێوان لایەنە جیاوازەکان لە ناوخۆی کۆمەڵگەدا زیاد دەکات.
لە ڕووی سیاسییەوە: ئەم ڕەفتارە هەڕەشە لە سیستەمی دیموکراسی دەکات، چونکە دەزگا هەڵبژێردراوەکان تێدەپەڕێنێت و ڕۆڵیان پەراوێز دەخات، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی لەدەستدانی متمانەی نێوان هاوڵاتی و دەوڵەت. هەروەها بڕیارە ناڕەسمییەکانی جەنگ ڕەنگە دەوڵەت بخاتە ناو گۆشەگیرییەکی نێودەوڵەتی یان ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە بەهۆی کارگەلێکەوە کە ناچنە ژێر باری یاساوە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە: ئەم دۆخە کاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی هاوڵاتیان دەبێت، بە جۆرێک خەڵک لە باری ترس و دڵەڕاوکێدا دەژین، و خزمەتگوزارییە گشتییەکان و ئابووری بەهۆی بەردەوامی گرژییە ئەمنییەکانەوە زیانیان پێ دەگات.
تاکڕەوی هەندێک گرووپی چەکدار لە ڕاگەیاندنی باری جەنگ، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر دەوڵەت و کۆمەڵگە، چونکە هەڕەشە لە سەروەری نیشتمانی دەکات و سیستەمی یاسایی تێکدەدات. بۆیە پێویستە چەک تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت و ڕۆڵی دامەزراوە دەستوورییەکان بەهێز بکرێت بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایش و سەقامگیری، و بونیادنانی دەوڵەتێکی بەهێز کە لەسەر بنەمای یاسا و شەرعییەت بێت.
