تشرینی دووەمی ڕابردوو، ملیۆنان عێراقی لە هەڵبژاردنێکی ئازاددا دەنگیان دا و هاوپەیمانییەکەی من زۆرترین ژمارەی دەنگی لەسەر ئاستی هەموو لیستەکان بەدەستهێنا. ئەو ئەنجامە تەنها سەرکەوتنێکی هەڵبژاردن نەبوو، بەڵکو پەسەندکردنێکی گشتی بوو بۆ ڕێڕەوێکی سەخت بەڵام پێویست: پاراستنی سەقامگیریی عێراق لە قۆناغێکی مەترسیداری نائاسایی هەرێمیدا، لە هەمان کاتدا بنیادنانی بناغە بۆ دامەزراوەی بەهێزتر و نوێبوونەوەی ئابووریی درێژخایەن.
بەڵام تەنها هەڵبژاردن حکومەت پێناسە ناکات، بەڵکو کردەوەکان پێناسی دەکەن. لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی ڕابردوودا، لە ڕێگەی سێ خولی هەڵکشانی گرژییە هەرێمییەکانەوە، حکومەتەکەم عێراقی لە جەنگ دوورخستەوە، پارێزگاریی لە کارمەندە نێودەوڵەتییەکان لەسەر خاکەکەمان کرد و دەوڵەتی لەژێر بارودۆخێکدا بە یەکگرتوویی هێشتەوە کە تاقیکردنەوە بوو بۆ هەموو دامەزراوەکانمان. لە هەمان کاتدا، کۆمپانیاکانی (ExxonMobil، Chevron، BP و GE Vernova)مان گەڕاندەوە بۆ عێراق بە ملیاران دۆلار و پابەندبوونی نوێی وزە، و زیاتر لە 100 ملیار دۆلار وەبەرهێنانمان ڕاکێشا. ئەو تۆمارە بناغەی ئەو پێشنیازەیە کە ئەمڕۆ دەیخەمە ڕوو.
بۆیە ئێستا کاتێکی گونجاوە بۆ سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
بۆ ماوەیەکی زۆر، لە واشنتنەوە عێراق تەنها لە ڕوانگەی قەیرانەکانەوە دەبینرا: جەنگ، تیرۆر، توندوتیژی گروپە چەکدارەکان و ململانێ هەرێمییەکان. ئەو ڕاستیانە بەشێکن لە مێژووی نوێمان، و هەندێکیان بەردەوامن لە داڕشتنی ئێستامان، بەڵام چیتر تەواوی چیرۆکەکە نین. عێراقی ئەمڕۆ تەنها وڵاتێک نییە کە کاتی هەڵکشانی ململانێکان مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، بەڵکو دەوڵەتێکە کە خۆڕاگریی خۆی لەژێر فشارێکی زۆردا سەلماندووە و ئێستا بایەخێکی ستراتیژی، ئابووری و سیاسی پێشکەش دەکات کە پێویستە ویلایەتە یەکگرتووەکان بە ڕوونتر بێناسێت.
لە تشرینی یەکەمی 2023وە، کاتێک جەنگی غەززە بووە هۆی خولێکی فراوانتر لە گرژییە هەرێمییەکان، حکومەتەکەم ڕووبەڕووی یەک ئاڵنگاریی گەورە بووەوە: ڕێگریکردن لەوەی عێراق پەلکێشی ناو ململانێیەک بکرێت کە بژاردەی ئەو نییە. ئەوە تەنها دانبەخۆداگرتنی نەدەویست؛ گروپە چەکدارەکان لە ناو خاکی عێراقەوە هێرشیان کردە سەر پێگە سەربازییەکانی ئەمریکا، هێزە هەرێمییەکان تەقەیان لە یەکتر کرد، توڕەیی جەماوەریی زۆر بوو، و فشارەکان بۆ هەڵکشانی گرژی لە چەندین لاوە دەهاتن. لە بارودۆخێکی وەهادا، ئاسانترین دەرەنجام پەرتەوازەیی و هەرەسھێنانی دەوڵەت بوو بۆ ناو جەنگێکی تری بەوەکالەت، بەڵام ئەوە ڕووی نەدا. حکومەتەکەم لە ڕێگەی پەیوەندی ڕاستەوخۆ، ڕێنماییە ئەمنییەکان و بەڕێوەبردنی سیاسیی بەردەوامەوە کاری کرد بۆ ڕێگریکردن لەوەی خاکی عێراق ببێتە گۆڕەپانێکی کراوە بۆ جەنگێکی هەرێمیی.
کاتێک شەڕ لە نێوان ئیسرائیل و ئێران لە حوزەیرانی 2025دا فراوانتر بوو، عێراق ئەوەی ڕوون کردەوە کە خاک و ئاسمانی بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ بەکارناهێنرێت. کاتێک ململانێکان لە سەرەتای 2026دا لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی (توڕەیی داستانی) توندتر بوونەوە، فشارەکان چەند هێندە بوون؛ موشەکەکان لە پایتەختەکانی کەنداویان دا، هێرش کرایە سەر نێردە دیپلۆماسییەکان و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا. لایەنە چەکدارەکان داوایان دەکرد عێراق بچێتە ناو جەنگەوە، بەڵام لەژێر ئەو بارودۆخەشدا ئامانجی ئێمە وەک خۆی مایەوە: کۆنترۆڵکردنی گرژییەکان، پاراستنی سەقامگیریی عێراق و ڕێگریکردن لە پەلکێشکردنی وڵات بۆ ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوانتری هەرێمیی. ئەمە بێدەسەڵاتی نەبوو، بەڵکو پەیڕەکردنی سەروەری بوو لەبەردەم ئەو هێزانەی دەیانویست عێراق ڕابکێشنە ناو جەنگێکی گەورەتر.
عێراق ڕەنگە باشتر لە هەر وڵاتێکی ناوچەکە لەو باجە تێبگات کە ببێتە گۆڕەپانی شەڕ بۆ حیساباتەکانی ئەوانی تر. ئەرکی ئێمە پاراستنی عێراقییەکان، پاراستنی دامەزراوەکانی دەوڵەت و ڕێگریکردن بوو لەوەی وڵاتەکە لەلایەن ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوانترەوە هەبڵبگیرێت کە نە تەنها سەقامگیریی خۆمان، بەڵکو بەرژەوەندیی هاوبەشەکانمان، لەوانەش ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەخستە مەترسییەوە. ئەمە بەو مانایە نییە کە ئاڵنگارییە ئەمنییەکانی عێراق کۆتاییان هاتووە؛ نەخێر. حەشدی شەعبی لە وەڵامی هەڕەشەی داعشدا دەرکەوت و زۆرێک لە عێراقییەکان بە قوربانیدانی ڕاستەقینەی دەبینن، بەڵام هیچ دەوڵەتێکی جددیی ناتوانێت پەرتەوازەیی دەسەڵات بۆ هەمیشەیی قبوڵ بکات. ئامانجی درێژخایەن دەبێت ڕوون بێت: سیستمێکی ئەمنی سەروەر کە تێیدا بڕیاری جەنگ و ئاشتی و بەکارهێنانی هێز بە تەواوی لە دەستی دەوڵەتدا بێت.
حکومەتەکەم بە واقیعبینییەوە کار بۆ ئەو ئامانجە دەکات، نەک بە وەهم. چاودێریمان بەهێزتر کردووە، سەرچاوەکانمان لە ڕێگەی دامەزراوە فەرمییەکانەوە ئاڕاستە کردووە و بەرەنگاری ئەو هەوڵانە بووینەتەوە کە دەیانویست ڕێکخستنە ئەمنییە نائاساییەکان بکەنە جێگرەوەی هەمیشەیی دەوڵەت. پێشکەوتنەکان وەک یەک نین و کارەکە هێشتا تەواو نەبووە، بەڵام ئاڕاستەی عێراق دەبێت بێ گومان ئەمە بێت: بەرەو دامەزراوەی بەهێزتر و فەرماندەیی نیشتمانیی یەکگرتووتر.
تۆمارە ئابوورییەکەش پشتگیریی ئەمە دەکات. عێراق پێگەی ئابووریی خۆی بنیاد ناوەتەوە؛ (ئیکسۆن مۆبیل) گەڕایەوە بۆ پەرەپێدانی کێڵگەی مەجنوون، (شیڤرۆن) ڕێککەوتنی بۆ بەڕێوەبردنی “ڕۆژئاوای قوڕنە 2” واژۆ کرد، (بریتش پترۆلیۆم) گرێبەستێکی گەورەی بۆ چوار کێڵگە لە کەرکوک چالاک کرد، و (ڤیرنۆڤا) پابەند بوو بە زیادکردنی 24 هەزار مێگاوات کارەبا. پڕۆژە 27 ملیار دۆلارییەکەی (تۆتاڵ ئێنێرجی) و (قەتەر ئێنێرجی) لە بەسرە بەرەو پێش دەچێت. عێراق دەبێتە وڵاتێکی کێبڕکێکارتر بۆ وەبەرهێنان. وڵاتێک کە پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانی هەیە و لە پێگەیەکی جوگرافیی گرنگدایە، نابێت وەک دۆسیەیەکی پلە دوو لە سیاسەتی ئەمریکادا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، بەڵکو دەبێت وەک دەرفەتێکی ستراتیژی لێی بڕوانرێت.
هاوبەشییەکانی عێراق بە فراوانی دەمێننەوە. چین هاوبەشێکی ئابووریی گرنگە، بەڵام بەرژەوەندییە درێژخایەنەکانمان پێویستی بە هاوبەشی هەمەجۆر هەیە لەگەڵ ئەمریکا، بەریتانیا، ئەوروپا، تورکیا، کەنداو و دراوسێکانمان. عێراق توانایەکی بێوێنەی هەیە بۆ کارکردن لەگەڵ واشنتن، تاران، ڕیاز و ئەنقەرە بەیەکەوە. پڕۆژەی وەک “ڕێگەی گەشەپێدان” کە بەندەری فاو بە تورکیا و ئەوروپاوە دەبەستێتەوە، نیشانەی ئەوەیە کە عێراق دەبێتە پردێکی بازرگانی و وزە، نەک تەنها گۆڕەپانی ململانێ.
ویلایەتە یەکگرتووەکان پێویستە بە چوارچێوەیەکی ستراتیژیی پێگەیشتووتر وەڵامی ئەم ساتەوەختە بداتەوە:
1. لە ڕووی ئابوورییەوە: واشنتن پێویستە هانی وەبەرهێنانی ئەمریکی بدات لە عێراق.
2. لە ڕووی دامەزراوەییەوە: بەغدا و واشنتن دەبێت گفتوگۆیەکی ڕێکخراو دەربارەی گەشەپێدانی کەرتی ئەمنی بکەن بۆ بەهێزکردنی توانای دەوڵەت.
3. لە ڕووی ستراتیژییەوە: هەماهەنگیی هەواڵگری و دژەتیرۆر دەبێت فەرمی بکرێت و لە هەڵچوونە سیاسییەکان بپارێزرێت.
ئەوەی عێراق پێشنیازی دەکات، پاشکۆیەتی نییە، بەڵکو هاوبەشییەکە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی و ڕێزی هاوبەش لەگەڵ دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری. دەرفەتەکە ڕاستەقینەیە، دەرگاکە کراوەیە، و ناوچەکە چاوەڕێ ناکات.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق ئەم وتارەی بۆ گۆڤاری “نیوزویک”ی ئەمریکی نوسیوە
