ساڵانە عێراق ڕووبەڕووی سەدان شەپۆلی جیاوازی خۆڵبارین دەبێتەوە، ئەمەش وڵاتی خستووەتە بەردەم ئاڵنگارییەکی ژینگەیی و ئابووریی گەورە، لە کاتێکدا هۆشدارییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان لە خراپتربوونی دۆخەکە بەردەوامن، ئەوەش بەهۆی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و کەمتەرخەمیی حکومەت لە دۆزینەوەی چارەسەر بۆ ئەو کێشەیە.
بەپێی خەمڵاندنەکانی ڕوانگەی سەوزی عێراق، بەهۆی خۆڵبارینەوە ڕۆژانە نزیکەی یەک ملیۆن دۆلار زیان بەر عێراق دەکەوێت، ئەم زیانانەش کەرتە جیاوازەکانی وەک تەندروستی، کشتوکاڵ، گواستنەوە و خزمەتگوزارییەکان دەگرێتەوە. نەتەوە یەکگرتووەکانیش عێراقی وەک یەکێک لە پێنج وڵاتە هەرە کاریگەرەکانی جیهان بە گۆڕانی کەشوهەوا پۆلێن کردووە.
کەرتە زیانلێکەوتووەکان
عومەر عەبدولەتیف، ئەندامی ڕوانگەی عێراقی سەوز پێیوایە، کەرتی تەندروستی زۆرترین زیانی بەردەکەوێت؛ وەزارەتی تەندروستی بڕە پارەیەکی خەیاڵی بۆ چارەسەرکردنی تووشبووانی کۆئەندامی هەناسە خەرج دەکات.
زیانەکان تەنها لە کەرتی تەندروستیدا کورت نابنەوە، بەڵکو ئەمانەش دەگرێتەوە:
ڕاگرتنی گەشتەکان و زیانی فرۆکەخانەکان، زیادبوونی ڕووداوەکانی هاتووچۆ بەهۆی تێکچوونی ئاستی بینینی شۆفێران، تێکچوونی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان و بەفیڕۆچوونی بڕێکی زۆری ئاو بۆ پاککردنەوەی پاشماوەی خۆڵبارین.
تێچووی دارایی و پەککەوتنی ئابووری
ئەنوەر عوبەیدی، پسپۆڕی ئابووری، ئاماژەی بەوە کرد کە تێچووی چارەسەری نەخۆشێک لە نەخۆشخانە حکومییەکان لە حاڵەتی ئاساییدا 50 دۆلارە، بەڵام ئەگەر بچێتە ژووری چاودێریی چڕ، تێچووەکەی دەگاتە 300 دۆلار بۆ هەر ڕۆژێک.
لە ساڵی 2023دا، عێراق 158 ڕۆژی خۆڵاوی بەڕێکردووە. ئەم ڕێژەیە نیشاندەری ئەوەیە کە نزیکەی 43%ی ڕۆژەکانی ساڵ بەدەست تۆز و خۆڵەوە گیری خواردووە، کە ئەمەش کاریگەرییەکی گەورەی هەبووە لەسەر زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشییەکانی هەناسەدان و گرفت کەرتی کشتوکاڵ.
شارەزایان دەڵێن هەوڵەکانی حکومەت تا ئێستا تەنها “تیۆری”ن و نەگەیشتوونەتە ئاستی کرداری. ناوبراو ئاماژەی بە پڕۆژەی “چاندنی ملیۆنێک دار” کرد کە بەهۆی خەمساردییەوە تەنها بەشێکی کەمی جێبەجێ کراوە، لە کاتێکدا وڵاتانی دراوسێ وەک سعوودیە پڕۆژەی چاندنی ملیارەها داریان دەستپێکردووە.
خۆڵبارین لە پێنج ساڵی رابردوودا لە عێراق بەمشێوەیە بووە:
ساڵی 2020 نزیکەی 95 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 26%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2021 نزیکەی 110 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 30%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2022 نزیکەی 125 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 34%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2023 نزیکەی 158 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 43%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2024 نزیکەی 140 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 38%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2025 نزیکەی 145 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 40%ی ڕۆژەکانی ساڵ
دەرئەنجام: لە ساڵی 2020وە تا 2023 ڕێژەکە لە 26%ەوە بۆ 43% بەرزبووەتەوە.
ئەی لە هەرێمی کوردستان دۆخەکە چۆن بووە؟
ساڵی 2020 نزیکەی 35 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 9.5%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2021 نزیکەی 48 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 13%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2022 نزیکەی 72 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 19.7%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2023 نزیکەی 85 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 23%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2024 نزیکەی 65 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 17.8%ی ڕۆژەکانی ساڵ
ساڵی 2025 نزیکەی 70 ڕۆژ خۆڵباریوە کە دەکاتە 19%ی ڕۆژەکانی ساڵ
کەرتی گەشتیاری و کێشەی ئاو
دکتۆر مستەفا حەنتووش، توێژەری ئابووری، پێی وایە پەککەوتنی پڕۆژەکانی چاکسازیی زەوی کشتوکاڵی، بووەتە هۆی زیادبوونی باهۆزەکان. هەروەها جەختی کردەوە کە پاککردنەوەی بینا حکومییەکان و فڕۆکەخانەکان دوای هەر خۆڵبارینێک، بڕێکی زۆر پارە و ئاو لە دەوڵەت دەبات. حەنتووش داوای کرد حکومەت بە پەلە لەگەڵ تورکیا و ئێران بکەوێتە گفتوگۆ بۆ مسۆگەرکردنی پشکی ئاوی عێراق، چونکە وشکەساڵی هۆکاری سەرەکیی ئەم دیاردەیەیە.
لە کۆتاییدا، عومەر عەبدولەتیف هۆشداری دا کە ئەگەر حکومەت پشتێنەی سەوز لە دەوری شارەکان دروست نەکات و خەمسارد بێت لە ئاوەدانکردنەوەی ناوچە سنوورییەکان، ساڵانە زیانە ژینگەیی و ئابووری و تەندروستییەکان بە شێوەیەکی مەترسیدار ڕوو لە هەڵکشان دەکەن.
گۆڕانی ژینگەیی و خۆڵبارین
پەیوەندی نێوان گۆڕانی کەشوهەوا و خۆڵبارین پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و زنجیرەییە، گۆڕانی کەشوهەوا وەک بزوێنەرێک کار دەکات کە زەمینە بۆ دروستبوونی تۆز و گواستنەوەی فەراهەم دەکات.
بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و وشکەساڵی
کاتێک پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە، ڕێژەی بە هەڵمبوونی ئاو لە خاکدا زیاد دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی خاکە نمناک و جێگیرەکان وشک ببنەوە و ببەن بە تۆزێکی زۆر ورد. ئەم تۆزە هیچ جۆرە شێیەکی تێدا نامێنێت تا پێکەوە بیبەستێتەوە، بۆیە بە کەمترین با هەڵدەستێت.
گۆڕانی کەشوهەوا دەبێتە هۆی ئەوەی باران لە کاتی خۆیدا نەبارێت یان بڕەکەی زۆر کەم بکاتەوە. کاتێک باران کەم دەبێت، ڕووەکە سروشتییەکان وشک دەبن و لەناو دەچن. ڕەگی ڕووەکەکان ڕۆڵی لەنگەر دەبینن بۆ ڕاگرتنی خاک، کاتێک ڕووەک نامێنێت، خاکەکە بە تەواوی ڕووت دەبێتەوە و ئامادە دەبێت بۆ فڕین.
گۆڕانی کەشوهەوا ناوچە نیمچە وشکەکان (وەک دەشتاییەکانی عێراق و سووریا) دەگۆڕێت بۆ بیابانی ڕەها. ئەم فراوانبوونەی بیابانەکان بەو مانایەیە کە سەرچاوەی خۆڵبارین گەورەتر دەبێت. هەرچەندە ڕووبەری بیابان زۆرتر بێت، بڕی ئەو تۆزەی دەچێتە ناو هەواوە زیاتر دەبێت.
گۆڕانی کەشوهەوا تەنها پلەی گەرمی ناگۆڕێت، بەڵکو کار دەکاتە سەر پەستانی هەوا و جوڵەی باکان. لە زۆر ناوچەدا، ئەم گۆڕانکارییانە دەبنە هۆی دروستبوونی “بای توند” لەو وەرزانەی کە خاکەکە تێیدا وشکە. ئەم بایە وەک گسکێکی گەورە کار دەکات و هەزاران تۆن تۆز لە بیابانەکانەوە بۆ ناو شارەکان دەگوازێتەوە.
بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە، سەرچاوە ئاوییەکان وشک دەکەن. قووڕی ژێر ئەم ئاوانە کاتێک وشک دەبێتەوە، دەبێتە گەردیلەی زۆر ورد و سوک. ئەم جۆرە تۆزە مەترسیدارترینە، چونکە زۆر بە ئاسانی بۆ مەودای دوور دەفڕێت و دەچێتە ناو سییەکانی مرۆڤەوە.
