لە کاتی دەرکەوتنیان بۆ یەکەمجار لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا، مۆلیدە ئەهلییەکان وەک چارەسەرێکی کاتی بۆ قەیرانی کارەبا لە عێراقدا سەریان هەڵدا، پاشان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا خێرا گۆڕان بۆ ئابوورییەکی هاوتەریب کە ساڵانە ملیاران دینار قازانج دەخاتەوە، هەروەها بووەتە یەکێک لە بوارە نافەرمییە هەرە خاوەن هەژموون و کاریگەرەکان لە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیی عێراقیدا. لە کاتێکدا حکومەتە یەک لەدوای یەکەکان دەیان ملیار دۆلار لە کەرتی کارەبادا خەرج دەکەن بەبێ گەیشتن بە چارەسەرێکی ڕیشەیی، “ئیمپراتۆریەتی مۆلیدەکان” فراوانتر بوو تاوەکو ببێتە بەشێکی جێگیر لە دیمەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی، تەنانەت لە ڕووی سیاسیشەوە لە هەندێک ناوچەدا.
هەزاران مۆلیدە بۆ پڕکردنەوەی کەمیی کارەبا
لە ماوەی زیاتر لە سێ دەیەدا، ژمارەی مۆلیدە ئەهلییەکان لە عێراقدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و گەیشتووەتە زیاتر لە 50 هەزار مۆلیدە کە بەسەر شار و گەڕەکە نیشتەجێبوونەکاندا دابەش بوون، لە کاتێکدا زیاتر لە 80٪ی دانیشتووان لە کاتی پچڕانی کارەبادا پشتی پێ دەبەستن، بەتایبەتی لە وەرزی هاویندا کە پلەکانی گەرما بۆ ئاستێکی پێوانەیی بەرز دەبنەوە و لە هەندێک پارێزگای باشووردا 50 پلەی سەدی تێدەپەڕێنن.
ملیاران دۆلار خەرجکراون و بۆشاییەکەش فراوانتر دەبێت
سەرەڕای ئەوەی عێراق بە دووەم گەورەترین وڵاتی بەرهەمهێنەری نەوت لە ڕێکخراوی ئۆپێکدا هەژمار دەکرێت لە دوای عەرەبستانی سعوودییەوە، بە بەرهەمهێنانێک کە لە هەندێک کاتدا 4 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا تێدەپەڕێنێت، بەڵام قەیرانی کارەبا هێشتا وەک یەکێک لە گەورەترین شکستە ئابووری و خزمەتگوزارییەکان لە دوای ساڵی 2003ـەوە دەژمێردرێت. بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکان و ڕاپۆرتە چاودێرییەکان، حکومەتەکانی عێراق لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا زیاتر لە 80 ملیار دۆلاریان بۆ کەرتی کارەبا خەرج کردووە. لە لایەکی دیکەشەوە مەزهەر محەمەد ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆکی حکومەت، جەخت لەوە دەکاتەوە کە کەرتی وزەی کارەبا لە دوای ساڵی 2003ـەوە زیاتر لە 120 ملیار دۆلاری خەرجکردووە، بەڵام هێشتا بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە کەمترە لە خواستە ڕاستەقینەکە، کە لە کاتە هەرە گەرمەکانی هاویندا 40 هەزار مێگاوات تێدەپەڕێنێت، لە کاتێکدا بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە تەنها لە نێوان 24 بۆ 27 هەزار مێگاواتدایە، ئەمەش بۆشاییەکی گەورەی کارەبایی دروست دەکات و هاووڵاتیان ناچار دەکات پشت بە مۆلیدە ئەهلییەکان ببەستن.
“ئابووریی ئەمپێر” بازاڕێکی دەرەوەی چاودێری
ئەم قەیرانە بازاڕێکی زەبەلاحی نیمچە ڕێکنەخراوی دروستکردووە. تەنها لە بەغدا، قازانجی هەندێک لە خاوەن مۆلیدە گەورەکان دەگاتە نێوان 10 بۆ 20 ملیۆن دیناری عێراقی لە مانگێکدا، ئەوەش بەپێی ژمارەی بەشداربووان و کاتژمێرەکانی کارکردن و نرخی ئەمپێر. نرخی بەشداریکردنی مانگانەی هاووڵاتی بۆ یەک ئەمپێر لە نێوان 10 هەزار بۆ 25 هەزار دیناردایە، لە کاتێکدا خێزانێکی مامناوەند بۆ کارپێکردنی ئامێرە سەرەکییەکانی لە وەرزی هاویندا پێویستی بە 4 بۆ 6 ئەمپێر دەبێت، ئەمەش بەو مانایەیە کە هەندێک خێزان مانگانە زیاتر لە 150 هەزار دینار تەنها بۆ کارەبای مۆلیدە خەرج دەکەن، سەرباری پسوولەی کارەبای حکومی.
بەپێی خەمڵاندنی شارەزایانی ئابووری و وزە، بەهای ساڵانەی بازاڕی مۆلیدە ئەهلییەکان لە عێراقدا لە نێوان 2 بۆ 4 ملیار دۆلاردا مەزەندە دەکرێت، ئەمەش ژمارەیەکی زەبەلاحە و ڕەنگدانەوەی قەبارەی ئەو پارانەیە کە لە دەرەوەی چوارچێوەی ئابووریی فەرمی و باجە ڕێکخراوەکاندا ئاڵوگۆڕ دەکرێن. هەروەها ئەم بازاڕە هەزاران هەلی کار دەڕەخسێنێت، چ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی کارپێکردن و چاککردنەوەی مۆلیدەکانەوە بێت، یان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی بازرگانیکردن بە سووتەمەنی، ڕۆن، وایەر، و پارچەی یەدەگەوە.
پیسبوون و ژاوەژاو؛ تێچووە ژینگەییە لەبیرکراوەکە
ئەگەر سەرنج لە ڕووەکەی دیکەی ئەم ئابوورییە بدەین، دەبینین کە تێچووی گەورەی کۆمەڵایەتی، ژینگەیی، و تەندروستی لەخۆدەگرێت. مۆلیدەکان بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە گازوایلی (دیزڵ) دەبەستن، ئەمەش وایان لێدەکات ببنە سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ پیسبوونی هەوا و دروستکردنی ژاوەژاو لە ناو گەڕەکە نیشتەجێبوونەکاندا. لێکۆڵینەوە ژینگەییەکانی کە لە عێراقدا کراون، هاوڕان لەسەر ئەوەی ئەو دەردراوانەی لە مۆلیدەکانەوە پەیدا دەبن، بەشدارن لە بەرزبوونەوەی ڕێژەی پیسبوون و نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان و لیستێکی درێژ لە کێشە تەندروستییەکان بەهۆی هەڵمژینی پیسکەرەکان و گازە دەرچووەکانەوە، بەتایبەتی لە نێوان منداڵان و کەسانی بەتەمەندا. هەروەها دەنگە بەرزەکانیان بووەتە بەشێکی ڕۆژانە لە ژیانی عێراقییەکان، لە دیمەنێکدا کە قووڵیی قەیرانە پێکهاتەییەکە لە کەرتی وزەدا پیشان دەدات.
تۆڕێکی بەرژەوەندیخواز کە لە قەیرانەکە سوودمەند دەبێت
مەترسیدارتر لەوەش ئەوەیە کە ئابووریی مۆلیدەکان شتێکی هاوشێوەی “تۆڕێکی بەرژەوەندی” ئاڵۆزی دروستکردووە، چونکە چاودێران پێیان وایە بەردەوامبوونی قەیرانی کارەبا لە بەرژەوەندیی ئەو لایەنانەدایە کە لە ڕووی داراییەوە سوودمەندن لە مانەوەی پشتبەستن بە مۆلیدەکان. هەندێک لە خاوەن مۆلیدەکان هەژموونێکی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان لە ناو گەڕەکەکاندا هەیە، لە کاتێکدا پڕۆسەکانی دابەشکردنی سووتەمەنی و کارپێکردن هەندێک جار پەیوەستن بە پەیوەندی لەگەڵ لایەنە ناوخۆییەکان یان کەسانی خاوەن دەسەڵات، ئەمەش ئەم کەرتە ئاڵۆزتر دەکات لەوەی تەنها پڕۆژەیەکی خزمەتگوزاریی سادە بێت.
هەروەها حکومەتە خۆجێییەکان خۆیان لە بەردەم هاوکێشەیەکی سەختدا دەبیننەوە؛ لە لایەکەوە هەوڵ دەدەن نرخی ئەمپێر ڕێکبخەن و کاتژمێرەکانی کارکردن دیاری بکەن، لە لایەکی دیکەشەوە درک بەوە دەکەن کە وەستانی مۆلیدەکان لەوانەیە ببێتە هۆی توڕەییەکی جەماوەریی بەرفراوان بەهۆی توانانەبوونی تۆڕی نیشتمانی بۆ دابینکردنی خواستەکان. لەبەر ئەم هۆکارە، زۆرجار دەسەڵاتداران لە جیاتی ئەوەی وەک قۆناغێکی کاتی مامەڵەی لەگەڵدا بکەن، وەک “چارەسەرێکی ناچاریی هەمیشەیی” مامەڵە لەگەڵ مۆلیدەکاندا دەکەن.
لەم ساڵانەی دواییدا، حکومەتی عێراق هەوڵیداوە لە ڕێگەی پڕۆژەکانی بەستنەوەی کارەبایی لەگەڵ ئوردن و وڵاتانی کەنداو قەیرانەکە کەم بکاتەوە، سەرباری دانانی پلان بۆ وەبەرهێنان لە گازی هاوەڵ و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە هاوردەکردنی وزە لە دەرەوە. هەروەها چەندین پڕۆژە بۆ وزەی خۆر و باشترکردنی تۆڕەکانی گواستنەوە و دابەشکردن ڕاگەیەندراون، بەڵام ئەنجامەکان هێشتا سنووردارن لەچاو قەبارەی خواستە ڕوو لە زیادبووەکە و گەشەی خێرای دانیشتووان.
داڕمانی ئابووریی کە هەڕەشە لە گەشەپێدان دەکات
شارەزایان هۆشداری دەدەن کە بەردەوامبوونی ئابووریی مۆلیدەکان بەم قەبارەیە، بە واتای داڕمانێکی ئابووریی درێژخایەن دێت بۆ هاووڵاتیان و دەوڵەت پێکەوە. چونکە ئەو پارەیەی مانگانە دەدرێتە مۆلیدەکان، ئەگەر قەیرانی کارەبا بە شێوەیەکی ڕیشەیی چارەسەر بکرێت، دەکرێت بگۆڕێت بۆ وەبەرهێنانی بەرهەمهێنەر یان خزمەتگوزاریی گشتی. هەروەها پشتبەستن بە چارەسەرە کاتییەکان ڕێگر دەبێت لە گەشەپێدانی کەرتێکی پیشەسازیی ڕاستەقینە، چونکە جێگیریی کارەبا مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ هەر بووژانەوەیەکی ئابووری.
دەرئەنجام:
ئەمڕۆ مۆلیدە ئەهلییەکان لە عێراقدا لە ئەرکەکەیان وەک ئامێرێک بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا تێپەڕیون، بەڵکو بوونەتە شایەتحاڵی شکستی سیاسەتە خزمەتگوزارییەکان لە لایەک، و گەشەکردنی ئابوورییەکی گەورەی نافەرمیش لە لایەکی دیکەوە. لە کاتێکدا حکومەتەکان بەردەوامن لە پێدانی بەڵێن بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە، هاووڵاتیی عێراقی پێشوازی لە وەرزی هاوینی پڕ لە گەرما دەکات، لە کاتێکدا لە نێوان پچڕانی کارەبای فەرمی و بەرزیی تێچووی جێگرەوە ئەهلییەکەدا گیرۆدە بووە، لە هاوکێشەیەکی ئابووریدا کە ڕۆژانە باری شانی قورس دەکات و قەبارەی ئەو ئاڵنگارییانە ئاشکرا دەکات کە ڕووبەڕووی یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی ناوچەکە دەبێتەوە کە لە هەمان کاتدا زۆرترین نەهامەتی لە کەرتی وزەدا هەیە.
