نەوتی کوردستان لەنێوان دوو سەرۆک وەزیراندا؛ یەکێکیان گوتی هەناردەی مەکەن ئەوەی دیکە دەڵێت هەناردەی بکەن

نزیکەی 14 ساڵ پێش ئێستا نوری مالیکی، سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، پەیامی بۆ سەرکردایەتی سیاسی کورد نارد و داوای لێکردن دەست بۆ هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان نەبەن و سەربەخۆ نەوتەکە هەناردە نەکەن، ئەوکاتە مالیکی گوتبووی: ئامادەم پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجە وەك خۆی بنێرم، بەو مەرجەی سەربەخۆ نەوتەکەیان هەناردە نەکەن، بەڵام سەرکردایەتی سیاسی کورد بە کۆی دەنگ بڕیاریدا نەوت هەناردە بکات و گوێ بە داواکارییەکەی مالیکی نەدرا.

لە ساڵی 2014 و لەگەڵ هاتنی داعش نرخی نەوت لە بازاڕەکاندا دابەزی، لەو ساڵەوە تا 2024 نرخی نەوت لە هەڵبەز و دابەزدا بووە، بەتایبەت بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە هەردوو ساڵی 2020 و 2022 نرخی نەوت تا ئاستی 15 دۆلار دابەزی، لەماوەی 10 ساڵیشدا هەرێمی کوردستان لە خراپترین دۆخی ئابووری دا ژیا. لەو ماوەیەشدا جگە لە قەرزێکی 32 ملیار دۆلاری، هەرێمی کوردستان نە بووە خاوەنی یەدەگی خۆی، نە توانی پەرەپێدانێکی گەورە لە کێڵگە نەوتیەکانیدا بکات.

ئێستا ساڵی (2026)ە، 13 ساڵ بەسەر داواکارییەکەی مالیکی دا تێپەڕ بووە، ئەمجارە محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراقە و داواکارییەکی پێچەوانەی مالیکی لە کورد دەکات و داوا دەکات؛ هەرێمی کوردستان لەڕێگەی بۆرییەوە نەوت هەناردەی بەندەری جەیهان بکات. ئاماژەکان وا دەردەکەون حکومەتی هەرێمی کوردستان هێشتا بە داواکارییەکەی سودانی ڕەزامەند نییە، وەزارەتی نەوتی عێراق ڕۆژی یەکشەممە لە ڕاگەیەنراوێکدا ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە، کە هێشتا هەرێمی کوردستان نایەوێت لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە نەوت هەناردە بکات.

لەنێوان داواکارییەکەی مالیکی و سودانی، کە هەردووکیان پێچەوانەی یەکن، دوو سەردەمی جیاواز تێپەڕیوە، بەڵام وادیارە کورد کە ئەوکاتە نەیتوانی داواکاریی یەکەم وەك کارتێکی بەهێز بەکاربهێنێت، ئێستا خەریکە داواکاریی دووەمیش دەکاتە کارتێکی سوتاو.

هەرێمی کوردستان چی دەوێت؟

بەهۆی جەنگی ئێران و داخستنی گەرووی هورمز، نرخی نەوت بۆسەروو 100 دۆلار بەرزبووەتەوە، عێراق بەشی زۆری نەوتەکەی لەرێگەی هورمزەوە هەناردەی بازاڕەکانی جیهان دەکرد، بەڵام ئێستا ناتوانێت، هەربۆیە داوای لە هەرێمی کوردستان کردووە لەڕێگەی بۆری نەوتی کەرکوک-جەیهان-ەوە لەقۆناغی یەکەم دا 300 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە بکرێت. وەزارەتی نەوت چاوی لەوەیە تێکڕای نەوتی هەناردەکراوی هەرێمی کوردستان بە بۆری و تانکەر، بگەیەنێتە نزیکەی 900 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، بەڵام بەگوێرەی بەدواداچوونەکانی کورد مۆنیتەر، لە زاری دوو بەرپرسی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق زانیاریی ئەوەی دەستکەوتووە، هەرێمی کوردستان بۆ بەکارهێنانی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان ئەم داواکارییانەی هەیە:

یەکەم: دۆسیەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان یەکلایی بکرێتەوە، مانگانە لە کاتی خۆیدا مووچە بنێردرێت و پێداچوونەوە بەو بڕە داهاتەی ناوخۆدا بکرێت، کە هەرێمی کوردستان دەبێت بۆ بەغدای بنێرێت، لەمەشدا حکومەتی هەرێم دەیەوێت لەجیاتی 120 ملیار دینار، 70 بۆ 80 ملیار دیناری مانگانە وەك داهاتی ناوخۆ بۆ بەغدا بنێرێت.

دووەم: هەڵوەشاندنەوەی كاركردن بە سیستەمی ئیسكۆدا لە دەروازە نێودەوڵەتییەکانی هەرێمی كوردستان (جێبەجێکردنی سیستمەکە پرۆسەی کاغەز و مامەڵەی دەستی لە گومرگەکاندا ناهێڵێت، هەموو شتێک دەکاتە ئەلیکترۆنی. لە وەرگرتنی ڕەسمی گومرگی، پشکنینی بارهەڵگرەکان، تا کۆنترۆڵکردنی داهاتەکان. سیستمەکە زۆر وردە و ڕێگە نادات هیچ بڕە پارەیەک تێپەڕێنرێت، ئەمەش وای کردووە بازرگانان هەست بەو تێچووە گەورەیە بکەن، کە پێشتر بە جۆرێک لە جۆرەکان یان بە نایاسایی یان بە کەم خەمڵاندن لێی دەرباز دەبوون).

بەغداد دەیەوێت هەموو دەروازەکان بە دەروازەکانی (ئیبراهیم خەلیل، باشماخ، پەروێزخان)یشەوە هەمان سیستمی ئەسیکۆدایان تێدا بێت. جێبەجێکردنی سیستمەکە بەو مانایەیە کە بەغداد لە ڕێگەی سێرڤەرە ناوەندییەکانەوە دەزانێت هەر چرکەیەک چەند بار هاتووە و چەند داهات کۆکراوەتەوە. ئەمەش دەبێتە فشار بۆ سەر هەرێم کە دەبێت داهاتەکان بە ڕوونی ڕادەستی بەغداد بکات یان لە پشکی بودجەدا جێگەی بکاتەوە.

سێیەم: دابینكردنی دۆلار بۆ بازرگاكانانی هەرێمی کوردستان بە نرخی فەرمی بانکی ناوەندیی عێراق.

كریس رایت، وەزیری وزەی ئەمریکا ڕۆژی یه‌كشه‌ممه‌ به‌ كه‌ناڵی ئه‌ی بی سی نیوز-ی گووتوە: پێموایه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌ی كه‌می دهاتودا كۆتایی دێت، ره‌نگه‌ له‌وه‌ش كه‌متر بخایه‌نێت، نرخی نەوتیش دادەبەزێتەوە.

لێدوانه‌كه‌ی رایت له‌كاتێكدایه‌ به‌هۆی داخستنی گه‌روی هورمز له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌، نرخی سوته‌مه‌نی و به‌نزین له‌ جیهان و له‌ ئه‌مریكاش به‌رزبۆته‌وه‌. نزیكه‌ی 20%ی نه‌وتی خاوی جیهان له‌ڕێگه‌ی ئه‌و گه‌روه‌وه‌ ده‌گاته‌ بازاڕه‌كان.

لەحاڵەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتنی هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و عێراق بۆ هەناردەکردنی نەوت لەڕێگەی بۆری نەوتی کوردستانەوە، کاتێک جەنگ تەواو دەبێت و جۆرێک لە هێمنیی باڵ بەسەر ناوچەکەدا دەکێشێت، هەڵوێستی حکومەتی عێراق بەرامبەر هەرێمی کوردستان چی دەبێت؟ جێبەجێ نەکردنی ئەو داواکارییەی بەغدا، دەرگا بەڕووی دەسەڵاتدارانی حکومەتی عێراقدا دەکاتەوە بۆ ئەوەی مەرجی توند و نوێ بەسەر هەرێمی کوردستاندا بسەپێنن؟

هەناردەنەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان و خزمەتکردن بە ئێران

هێشتا دیار نییە هەرێمی کوردستان و بەغدا لەسەر هەناردەکردنی نەوت لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە دەگەنە ڕێککەوتن یاخود نا، بەڵام هەناردەنەکردنی نەوت لەجەیهانەوە لەم کاتەدا، خزمەت بە ئێران دەکات، چونکە تاران مەبەستیەتی بازاڕی وزە بە شێواویی بمێنێتەوە و نرخی نەوت بەردەوام بێت لە بەرزبوونەوە، ئەوەش وەك فشارێک بۆسەر ئەمریکا تەماشا دەکات.

بە هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ بەندەری جەیهان، تا ڕادەیەک باڵانسی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت ڕادەگرێت، بەڵام وەك بەرپرسێکی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان بۆ کورد مۆنیتەر گوتی: کێ گەرەنتی ئەوەمان پێدەدات ئەگەر نەوت هەناردە بکەین، ئێران بە مووشەک هێرش ناکاتەسەر دامەزراوە نەوتییەکان و خودی ڕێرەوی بۆرییە نەوتەکانیش؟

وەزارەتی نەوتی عێراق دەڵێ چی؟

وەزارەتی نەوتی فیدراڵی ڕایگەیاندووە، بەهۆی تەنگژەکانی گەرووی هورمزەوە نەوتی خاو لە ڕێگەی دەروازەی باکوور (بەندەری جیهان) هەناردە نەکراوە، لە هەمان کاتدا وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان داواکاری دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی ڕەتکردووەتەوە.

بەپێی وتەی وەزارەتی نەوت، حکومەتی هەرێم چەندین مەرجی نوێی داناوە کە پەیوەندییان بە پرۆسەی هەناردەکردنی نەوتی خاوەوە نییە و ئەمەش بووەتە ڕێگر لەبەردەم دەستپێکردنەوەی گواستنەوەی نەوت لەو سنوورەدا.

وەزارەتی سامانەسروشتییەکان وەڵام دەداتەوە

وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان لە وەڵامی راگەیەندراوێکی وەزارەتی نەوتی عێراقدا دەڵێت، بەغدا راستییەکانی چەواشە کردووە. وەزارەتەکە ئاماژە بەوە دەکات بەهۆی هێرشی گرووپە چەکدارەکانەوە بەرهەمهێنانی نەوت وەستاوە و بەغداش ئامادە نییە رێگرییان لێ بکات.

ئەمڕۆ وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە راگەیەندراوێکدا وەڵامی وەزارەتی نەوتی عێراقی دایەوە، کە تێیدا هەولێر تۆمەتبار کرابوو بەوەی “ئامادە نییە نەوت لە رێگەی بۆرییەوە بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا هەناردە بکات.”

سامانە سرووشتییەکان لە شەش خاڵدا روونکردنەوەی داوە و دەڵێت، بەیاننامەکەی بەغدا بابەتەکەی شێواندووە و دەیەوێت رای گشتی چەواشە بکات.

لە خاڵی دووەمی راگەیەندراوەکەدا هاتووە: “حکومەتی ئێستای بەغدا لە مانگی یەکەوە گەمارۆیەکی خنکێنەری بە بیانووی جێگیرکردنی سیستمی ئاسیکۆدا خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان و رێگە نادات دۆلار بۆ بازرگانەکان بەردەست بێت. لەوکاتەوە هیچ جووڵەیەکی بازرگانی نەماوە.”

وەزارەتەکە ئاماژە بە هێرشە بەردەوامەکانی سەر کێڵگە نەوتییەکان دەکات و رایدەگەیێنێت: “میلیشیا لەیاسادەرچووەکان هەموو کێڵگە و پاڵاوگەکانی نەوت و گازیان کردووەتە ئامانج؛ لە ئەنجامی ئەم هێرشە تیرۆریستییانەدا، بەرهەمهێنان وەستاوە و هیچ بەرهەمێکی نەوتی لە کوردستان نەماوە تاوەکو هەناردەی دەرەوە بکرێت.”

سامانە سرووشتییەکان رەخنەی تووند لە حکومەتی عێراق دەگرێت و دەڵێت: “بەغدا ئامادە نییە رووبەڕووی ئەو هێرشانە ببێتەوە و تاوەکو ئێستا هیچ رێکارێکی کاریگەر بەدی ناکرێت بۆ وەستاندنیان.”

هەروەها باس لە دۆخی دارایی دەکات و دەڵێت: “بەشێکی زۆری ئەم هێرشبەرانە لە بەغدا مووچە وەردەگرن، پڕچەک دەکرێن و پارەدار دەکرێن، لەکاتێکدا مووچەی خەڵکی کوردستان هەمیشە دوا دەکەوێت و کەمتر لە گوژمەی پێویست دەنێردرێت.”

بۆری نەوتی کەرکوک-جەیهان چییە؟

بۆرى نەوتى کەرکوک – جەیهان، لەنێو خاکى عێراق دا، لە دو بۆرى 42 ئینج و 46 ئینج پێکدێت. یەکەمیان لە ساڵى 1976 و ئەوەى دیکەیان لە ساڵى 1986دا دروستکراوە. بەگوێرەى رێککەوتنى عێراق و تورکیا، لە 27ی ئابی ساڵی 1973دا، دەست بە دروستکردنى بۆرى یەکەم کرا و پاش سێ ساڵ کارەکانى تەواوبو. لە 25ی ئایاری 1977دا، بۆ یەکەمجار نەوتی کەرکوک لە رێگای ئەو هێڵەوە رەوانەی بازارەکانی جیهان کرا.

هێڵى کەرکوک – جەیهان، لە باکورى شارى کەرکوکەوە تێپەڕدەبێت و دەچێتە نێو پارێزگاى نەینەواوە، لەوێوە لە باشوورى شارى موسڵەوە بەرەو باکور دەڕوات، تا دەگاتە پێشخابور، دواتر لەسەر سنورى تورکیا نەوتەکە دەچێتە نێو وێستگەیەکەوە بە ناوى “ئێم ئێس”. پاشان هێڵى بۆرییەکە بەنێو خاکى تورکیا و باکورى کوردستان دا درێژدەبێتەوە، تا دەگاتە شارۆچکەى “یومورتالیک” لە ناحیەی جەیهان لە پارێزگای ئەدەنە؛ لەسەر دەریای ناوەڕاست.

درێژى بۆرییەکە 970 کیلۆمەتر دەبێت، کە 350 کیلۆمەتری دەکەوێتە نێو خاکی عێراقەوە.
لە ساڵی 1986دا، بەهۆی دەرهێنانی زیاتری نەوت لە عێراق، بڕیاردرا هاوتەریب لەگەڵ بۆری یەکەم دا، بۆرییەکی دیکەیش زیادبکرێت. بۆیەش لەو ساڵەدا دەست بە جێبەجێکردنی پرۆژەکە کرا و لە ماوەیەکی کورتدا، تەواوکرا.

ناردنی نەوت لە رێگای ئەو هێڵەوە، تاکو ساڵی 1990 بەردەوامبو، بەڵام دوای داگیرکردنی کوەیت لەلایەن رژێمی ئەوکاتەی عێراق-ەوە، بەهۆی گەمارۆی نەتەوەیەکگرتووەکان لەسەر عێراق، سەرەتا ناردنی نەوت لە رێگای بۆریی یەکەمەوە راگیرا و دواتریش ناردنی نەوت لە رێگای بۆری دوەمەوە بۆ نیوە کەمکرایەوە. دواتر هەر بە بڕیاری نەتەوەیەکگرتووەکان، بەتەواوی هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە رێگای بۆریی نەوتی کەرکوک – جەیهانەوە راگیرا.

لە ساڵی 1995دا، لە چوارچێوەی پرۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک، بڕیاردرا: بۆرییەکە بکەوێتەوە کار و لە ساڵی 1996دا، جارێکی دیکە رەوانەکردنی نەوتی عێراق لە رێگای بۆرییەکەوە دەستیپێکردەوە.

ساڵى 2014 کارەکانى دروستکردنى هێڵى بۆرى هەرێمى کوردستان تەواوبو، کە بەگشتى درێژییەکەى 896 کیلۆمەترە، 221 کیلۆمەترى لەنێو خاکى هەرێمدایە و 675 کیلۆمەترى لەنێو خاکى تورکیا و باکورى کوردستاندایە.

بۆرى نەوتى هەرێم لە کێڵگەى نەوتى خورمەڵەوە لە باشوری رۆژئاواى هەولێرەوە درێژدەبێتەوە و بەنێو پارێزگاى دهۆکدا دەگاتە قەزاى زاخۆ و دواتر پێشخابوور، لەگەڵ داخڵبوونى بە خاکى تورکیا، نەوتەکە دەچێتە وێستگەى “ئێم ئێس” واتە هەمان ئەو وێستگەیەى کە نەوتى کەرکوکى تا پێش ئازارى 2014 بۆ دەچو، لەوێوە نەوتى هەرێم بە بۆریى نەوتى عێراق، کە بەگوێرەى رێککەوتنى ساڵى 1973 دروستکراوە، دەگەیەنرێتە بەندەرى جەیهان.

لەدوای روداوەکانی ساڵى 2014 و داگیرکردنی سنوری پارێزگای نەینەوا و بەشێکی کەرکوک لەلایەن چەکدارانی داعش و پاراستنی بۆرییەکانی نەوتی کەرکوک- جەیهان، لەلایەن پێشمەرگەوە، وەزارەتى سامانە سروشتییەکانى حکومەتى هەرێم ئەرکى بەڕێوەبردن و سەرپەرشتیکردنى کێڵگە نەوتییەکانى کەرکوک-یشى گرتەئەستۆ، پاش نزیکەى ساڵێک لە راگرتنى هەناردەى نەوتى کەرکوک، جارێکى دیکە هەناردەکردنى نەوت لە کێڵگەکانى پارێزگاکەوە دەستیپێکردەوە، بەڵام ئەمجارە لە رێگاى بۆرى هەرێمى کوردستانەوە.

لە سەرەتاى ساڵى 2015یشدا، دوای زنجیرەیەک گفتوگۆ و دانوستان لەنێوان هەرێم و بەغداددا، هەردولا رێککەوتن لەسەر دەستپێکردنەوەى هەناردەى نەوتى کەرکوک و بەگوێرەى رێککەوتنەکە رۆژانە 300 هەزار بەرمیل نەوتى کەرکوک دەگەیەنرایە خورمەڵە و لەوێوە بە بۆرى نەوتى هەرێم رەوانەى بەندەرى جەیهان دەکرا، ئەم پرۆسەیە تا 16ى ئۆکتۆبەرى 2017 بەردەوام بو.

بۆری نەوتی کوردستان هی کێیە؟‌

بۆری نه‌وتی كوردستان له‌ ناوخۆی هه‌رێم له‌لایه‌ن دوو كۆمپانیاوه‌ خاوه‌ندارییه‌تی ده‌كرێت، ئه‌وانیش كار گروپ و كۆمپانیای روسنه‌فتی ڕوسین.

%60ی بۆرییه‌كه‌ له‌لایه‌ن كارگروپه‌وه‌ خاوه‌ندارییه‌تی ده‌كرێت، كه‌ به‌ كۆمپانیایه‌كی نزیك له‌ پارتی دیموكراتی كوردستان داده‌نرێت و شێخ باز ڕه‌ئوف به‌رێوه‌به‌ری جێبه‌جێكاری كۆمپانیاكه‌یه‌.

%40ی بۆرییه‌كه هی كۆمپانیای رووسنەفتی رووسیه‌ كه‌ زۆرینه‌ی پشكه‌كانی له‌لایه‌ن حكومه‌تی رووسیاوه‌ خاوه‌ندارییه‌تی ده‌كرێت.

دوای ئەوەی له‌ دووی حوزه‌یرانی 2017 لە شاری سان پترسبۆرگی ڕوسیا، بە ئامادەبوونی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی ئه‌وكاته‌ی حکومەتی هەرێم و جێگرەکەی و وەزیری سامانە سروشتییەکان لە کابینەی هەشتەم، گرێبەستێکیان لەگەڵ بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای رووسنەفت واژۆ کرد، بەشێکی گرێبەستەکە بریتی بوو لە: فرۆشتنی %40ی بۆری نەوتی کوردستان بە کۆمپانیای رووسنەفت بە بەهای 1 ملیار و 700 ملیۆن دۆلار.

هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌خنه‌ی زۆر له‌ ناشه‌فافیه‌تی پرۆسه‌ی نه‌وتی هه‌رێمی کوردستان هه‌یه‌، به‌ڵام بۆریەکە مه‌له‌فی نه‌وتی هه‌رێمی کوردستانی برده‌ قۆناغێكی نوێوه‌و بووه‌ چه‌كێكی به‌ هێز به‌ ده‌ست هه‌رێمه‌وه‌، لەوکاتەدا توانی سه‌ربه‌خۆ نه‌وته‌كه‌ی بفرۆشێت.

ئه‌م بۆریه‌ یه‌كێكه‌ له‌ژێرخانه‌ گرنگه‌كانی قه‌واره‌ی هه‌رێمی كوردستان و به‌هۆیه‌وه‌ پێگه‌ی هه‌رێم له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی وزه‌ی جیهانی به‌هێز بووە.