لەلایەک لە پەرلەمانی عێراقەوە، لەلایەکیش لە دادگای فیدراڵییەوە هەوڵی جوڵاندنی دۆسیەی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان دەدرێت، شیعە و سوننەکان لە کاندیدکردنی نوری مالیکی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عێراق ناکۆک بوون، بەڵام لەسەر هەرێمی کوردستان یەک دەنگن، ئێران رێگە بە هەناردەکردنی نەوتەکەیان لە گەروی هورمزەوە نادات، بەڵام ئەوان شەڕی خۆیان لەگەڵ هەرێمی کوردستان دەکەن.
لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی ئێران دا، میلیشیا شیعەکان عێراقیان بۆ نێو جەنگەکە ڕاکێشاوە و لە جیاتی ئێران، درۆنەکانی بەرەی مقاوەمە لە شارەکانی هەرێمی کوردستان (هەولێر، سلێمانی و هەڵەبجە) دەتەقێنەوە، بەڵام هێشتا ئێران رازی نییە کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی عێراق بە گەرووی هورمز دا ڕەت ببن، جگە لەوە چەند جارێک کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی عێراق لەبەندەرەکاندا کرایە ئامانج و تەقێنرایەوە، هەموو ئەمانە هیچیان بۆ سەرکردە شیعە و سوننەکان جێگەی سەرنج نەبوون و هەڵوێستی توندیان لەسەر نیشان نەدا، بەڵکو بۆ ئەوان یەک شت جێگەی تووڕەییە؛ بۆچی هەرێمی کوردستان ڕێگە نادات بە بۆری نەوتی کوردستاندا نەوت هەناردەی بەندەری جەیهان بکرێت؟
هەرێمی کوردستان مەرجی نوێی بۆ هەناردەکردنی نەوت هەیە، کە هەندێک لە مەرجەکان پەیوەندییان بە دۆسیەی وزە و نەوتەوە نیە، دیارترین مەرجیش لابردنی سیستمی “ئەسیکۆدا”یە لە دەروازە سنورییەکانی هەرێمی کوردستان، مەرجێک کە دەکرێت لە دەرفەتی دیکە و کاتی دیکەدا بکرێتە کارتی فشار، نەك لەو کاتەدا کە هەردوو بەرەی شیعە و سوننە لەسەر دژایەتیکردنی هەرێمی کوردستان یەک دەنگ دەبن.
پەرلەمانی عێراق لە رۆژی سێشەممە 17ی ئادار کۆدەبێتەوە، تەوەری سەرەکی کۆبوونەوەکە گفتوگۆكردنە لەسەر هەناردەكردنی نەوت لە رێگای بەندەری جەیهانەوە، بە ئامادەیی جێگری سەرۆك وەزیران، وەزیری نەوت، بەڕێوەبەری سۆمۆ، بریكارەكانی وەزیری نەوت. ئەو هەوڵەش هاوکاتە لەگەڵ دژایەتییە ئاشکراکەی فراکسیۆنی هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان لە پەرلەمانی عێراق کە محەمەد شیاع سودانی سەرۆکایەتی دەکات، بۆ پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم.
هاوپەیمانێتییەکە بە زمانێکی توند ناوی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کردووەتە “حکومەتی هەولێر” و دەڵێت: بەیاننامەكەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەولێر نمایندەی هەڵوێستێکی نابەرپرسانە دەکات، مەبەست لێی تێكەڵكردنی كارتەكانە، بەتایبەتی لە سایەی ئەو هەلومەرجە تایبەتەی عێراقی پێدا تێپەڕدەبێت، سەرخستنی بە بەرژەوەندییە نیشتمانیەكان و بەرزبوونەوە لە سەرووی ناکۆکی تەسك و گەیشتن بە یەکڕیزی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەم قۆناغەدا مەرجی سەرەکین.
هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدان لە بەیاننامەکەدا رایگەیاندووە: هەناردەکردنی نەوت دەسەڵاتی تایبەتی حکومەتی فیدراڵییە، بەپێی دەستور. جێبەجێکردنی سیستمی ئاسیکودا بۆ هەموو دەروازە سنورییەکان، بە ئەوانەی لە هەرێمی کوردستانیشەوە، بۆ دڵنیابوون لە شەفافیەت و رێگریکردن لە قاچاخچێتی و گەندەڵی، پاراستنی سەرچاوە نیشتمانییەکان لە چاودێرییەکی ناوەندییەوە دەست پێدەکات.
دەشڵێت: داوا لە حکومەتی هەولێر دەکەین بە هەڵوێستی ئەم دواییەی خۆیدا بچێتەوەو درك بە دەرئەنجامەکانی بکات و پابەندى ناوەندێتی بڕیارەكانی حکومەتی فیدراڵی بێت.
مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەیامێکدا دەربارەی ئەو دۆخەی لە بەغداوە دژی هەرێمی کوردستان دروست بووە دەڵێت: لەو کاتەیدا کە شەڕ و ئاڵۆزییەکی زۆر لە ناوچەکەماندا هەیە، عێراق لەژێر هەڕەشەی قەیرانی جۆراوجۆر دایە و جیاوازی لە بۆچوونی سیاسیی لایەنەکانیش پەرەی سەندووە. داوا لە حکوومەتی عێراقی فیدڕاڵ و حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکەم پێکەوە کۆببنەوە بۆ ئەوەی چارەسەری کێشە و گرفتەکان بکەن و بگەنە ڕێکەوتن و ڕێگەش لەو خەڵکە هەلپەرستە بگیرێت کە بەنیازن قەیران و کێشەکان قووڵتر بکەنەوە.
بزوتنەوەی بابلیون، كە لەلایەن رەیان كلدانیەوە، سەرۆكایەتی دەكرێت و لەماوەی جەنگی ئێران دا لەو ناوچانەی هێزە چەکدارەکەی هەژموونیان هەبوو چەند جارێک هێرشی درۆنی کردەسەر هەرێمی کوردستان لە ڕاگەیەنراوێکدا دەڵێت: هێزە سیاسیەكانی بەغداد ئەم هەڵوێستە لەم قۆناغە هەستیارەدا لەبیر ناكەن، هەر زیان گەیاندێك بە دەوڵەت لە کاتی گونجاودا لێپرسینەوەی سیاسی و یاسایی لەسەر دەکرێت.
حزبەکەی ڕەیان کلدانی ئاماژەی بەوەشداوە، سامانی سرووشتی، بە تایبەتی نەوت و گاز، موڵکی هەموو گەلی عێراقن بە پێی دەستور، و هیچ دەسەڵاتێکی ناوخۆیی یان حکومەتی هەرێمی مافی ئەوەی نییە بە دەرەوەی چوارچێوەی یاسایی و بە دووری لە دەوڵەتی فیدرالی و دامەزراوە دەستوورییەکانی بەڕێوەیان ببات. هەروەها بە تەواوی زمانی تۆمەتبارکردن و شێواندنی ڕاستییەکان کە لەو ڕاگەیەندراوەدا هاتوون ڕەت دەکەینەوە، و بە هەوڵێک بۆ هەڵهاتن لە ڕاستییەکان دادەنێین. لە پێش هەموو شتێک، پەیوەندیدار بە هەناردەکردن و بەڕێوەبردنی نەوت دەبێت تەنها لە ڕێگەی حکومەتی فیدرالی و وەزارەتی نەوت بکرێت، بە شێوەیەک کە سیادەتی عێراق و یەکگرتوویی بڕیاری ئابووریی پارێزراو بێت.
حزبی تەقدوم، بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی کە هێشتا پێیوایە پارتی ڕێگر بووە لەوەی حەلبوسی بگەڕێتەوە سەر کورسی سەرۆکایەتی پەرلەمانی عێراق لە ڕاگەیەنراوێکدا دەڵێت: لە دوای ئەو مەرجە رەتكراوانەی كە حكومەتی هەولێر سەپاندویەتی بۆ هەناردەكردنەوەی نەوت لەڕێی بەندەری جەیهانەوە، پێویستە لەسەر هێزە سیاسیە نیشتمانیەكان هەڵوێستێكی روون و توند بگرنەبەر لە پرۆگرامی حكومەتی داهاتوودا، كە ئەمانە لەخۆبگرێت:
یەكەم: كۆنتڕۆڵكردنەوەى ئەو ناوچەو خاكە دەستبەسەراگیراوانەی نەینەواو گێڕانەوەی كێڵگە نەوتیەكان لە هەندێك لە ناوچەكانی كەركوك و موسڵ، بۆ ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵی.
دووەم: ئامادەكردنی ژێرخانی تەواو بۆ هەناردەی نەوت لەڕێی زیادكردنی عەمبارەكانی گلدانەوەی نەوت و هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت لەسەرویانەوە، تەواوكردنی هێڵی بەسرە-عەقەبە و خستنەوەگەڕی هێڵی بۆری نەوتی عێراق لەڕێی بانیاس و كۆنتڕۆڵكردنەوەی هێڵی بۆری عێراق بەندەری جەیهان، بەوپێیەی موڵكی كۆمپانیای نەوتی باكورەو رێگە بە هیچ كۆمپانیایەك نەدرێت كە گرێبەستی نایاسایی و دانپێدانەنراوی هەیە لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە بۆ بەستنەوەی بەم هێڵەوە، داوا لە كۆمپانیاكەش بكرێت قەرەبووی بەكارهێنانی ئەو هێڵە بكاتەوە لە ساڵی 2014وە.
فراکسیۆنی سادقون، کە باڵی سیاسی عەسائیب ئەهل حەقە بە سەرۆکایەتی قەیس خەزعەلی، دەیەوێت لە دادگای فیدراڵیی عێراق سکاڵا لە دژی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان تۆمار بکات.
لەبەغدا لێشاوێک لە کاردانەوە دروستبوون، بەڵام هێشتا هێزە سیاسییەکانی کورد (پارتی، یەکێتی، نەوەی نوێ، کۆمەڵ، هەڵوێست و یەکگرتوو) هیچ هەڵوێستێکیان نیە.
