وەزارەتی نەوتی عێراق لەبری بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان کە دەچێتە تورکیا و دواتر بۆ بەندەری جەیهان، بڕیاریداوە بۆری نەوتی ( كەركوك – موسڵ – توركیا) بەكاربهێنێت، پێناچێت بەهۆی تێپەڕبوونی بۆریەکە بە موسڵ دا، تورکیا کێشەیەکی ئەوتۆی هەبێت، هەرچەندە (16) كیلۆمەتر بەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت و وێستگەی كۆتایی لە زاخۆیە، بەڵام بۆری كۆمپانیای نەوتی باكوری سەربە وەزارەتی نەوتی عێراقە.
دوای چەند ڕۆژێک لە مشتومڕی توند لەنێوان هەردوو وەزارەتی نەوتی عێراق و سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر بۆری نەوتی کوردستان، سەرئەنجام ئەمڕۆ دووشەممە حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، هەوڵەکان بۆ هەناردەکردنی بڕێک نەوت لە رێگەی بەندەری جەیهانەوە دەستیپێکردووە و هێڵی گواستنەوەی نەوتی عێراق – تورکیا لە چاککردنەوەدایە.
بە وتەی وەزیری نەوتی عێراق، توانای ئەو هێڵە 200 بۆ 250 هەزار بەرمیل نەوتە، “تەنیا 100 کیلۆمەترى هێڵەکە ماوە پشکنینى بۆ بکرێت کە لە هەفتەیەکدا دەکرێت.” ئاماژەی بەوەش کردووە، “دواى پشکنین دەتوانرێت نەوتى کەرکووک راستەوخۆ هەناردەبکرێت بەبێ تێپەڕین بە هەرێمى کوردستان.”
بۆری نەوتی کەرکوک – موسڵ – تورکیا چییە؟
ئەندازیار فەرهاد هەمزە لە كۆمپانیای نەوتی باكوور دەربارەی ئەو بۆرییە نەوتییە دەڵێت: لە سەردەمی حوكمی پاشایەتیەوە كاربەدەستانی حكومەتی عێراق هەوڵدەدەن جگە لە هێڵی سوریا ڕێڕەوێكی تر بۆ فرۆشتنی نەوتی كەركوك بدۆزنەوە بەڵام هۆكارە سیاسیەكان ڕێگر بوون لە بەدیهێنانی ئەو ئامانجە, تا ئەو كاتەی بەعسیەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست و رێگایان لە بەردەم تەخت بوو. سەرەتا لە ساڵی 1972 نەوتی كەركوكیان لە دەست ئینگلیزەكان دەرهێناو خۆماڵیان كرد, پاشان لە 26/12/1974 رێكەوتنامەی دامەزراندنی هێڵی عێراق – توركیا لەنێوان هەردوو حكومەت دا ئیمزاكرا، لە 7ی نیسانی 1975 دەستكرا بە كاركردن لەو هێڵە لەلایەن كۆمپانیای (مانسمان)ی ئەڵمانیەوە، پرۆژەكەش بریتی بوو لەراكێشانی لوولەیەكی 40 ئینجی بەتوانای 750هەزار بەرمیل لەرۆژێكدا، ئەمە جگە لەدانانی چەند ویستگەیەكی پاڵنان (محطات ضخ) لەهەردوو بەری عێراق و توركیادا، لەگەڵ دانانی ویستگەیەكی ژماردن (محطە القیاسات Measurmg station) لە نزیك زاخۆ، درێژی هێڵەكە 985.3 كم لە ویستگەی IT1 كە دەكەوێتە دووری 26كم لە رۆژئاوای كەركوكەوە دەست پێ دەكات، ماوەی 345كم ی پرۆژەكە دەكەوێتە ناو خاكی عێراقەوە واتە لە كەركوكەوە تا زاخۆ، 640.3 كیلۆمەتریشی دەكەوێتە خاكی توركیاوە، هێڵەكە بە تەریبی لەگەڵ هێڵی عێراقی سوری دەروات لە رووباری دجلە و زێی خاپوور دەپەڕێتەوە دەچێتە خاكی توركیاوە.
لە كانونی دووەمی 1977 تەها محێدین مەعروف، جێگری سەرەك كۆماری ئەوکاتەی عێراق پرۆژەی بۆری نەوتی عێراق-توركیای كردەوە، لەكاتی كردنەوەكە دا ئاهەنگێكی گەورە سازكرا كە سلێمان دیمریل سەرۆك وەزیرانی ئەوسای توركیا و ژمارەیەك وەزیری تری لەگەڵدا بوو ، لەسەرەتای ئاهەنگەكە (تاهیر عەبدولکەریم) وەزیری نەوتی عێراقی ووتی: ئەمڕۆ لەگەڵ میوانە ئازیزەكانمان لە دراوسێی دۆستمانەوە کە توركیایە کۆدەبینەوە.
لەم بارەیەوە رۆژنامەی (وەتەن) كە لەتوركیا دەردەچێ ستایشی پرۆژەكەی كرد و نووسیبوی عێراق پاش خەباتێكی دژوار دژی كۆمپانیا مۆنۆپۆڵەكان، نەوتی خۆی خۆماڵی كردووە و ئەو ئاواتەی بەدی هێناوە كە گەلی عەرەب لە ماوەی 50 ساڵ خەبات دژی مۆنۆپۆڵە بێگانەكاندا خەونی پێوە دەبینی.
لە ساڵی 1986 هێڵەكە فراوانییەكی تری بەخۆوە دی و لوولەیەكی تری 46 ئینجی بۆ راكێشرا, كە توانای هەناردنی هەردوو لوولەكە گەیشتە 1.600.000 بەرمیل لە رۆژێكدا.
لە بەری عێراقی هێڵەكە سێ ویستگەی پاڵنان هەیە لەبەری توركیاش سێ ویستگەی پاڵنانی سەرەكی هەیە ps3 (جەزیرە) ps4 (ماردین)، ps-5 (غازی عەنتەب) دواجار دەگاتە بەندەری (جەیهان)ی توركی لە ناوچەی (ئەدەنە).
ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو سەردەمی زێرینی ئەم هێڵەبوو لە توانایدا بوو 1.600.000 بەرمیل لە رۆژێكدا هەناردە بكات.
بێگومان عێراق بەرانبەر هەر بەرمیلێك نەوتی هەناردەكراو بڕێك پارە باجی بە توركیا دەدا, لە سەرەتادا ڕێك كەوتن بە (42) سەنت بەرانبەر هەر بەرمیلێك ئەگەر بڕی هەناردەكردن لە سەرووی ( 1,5 ) ملیۆن بەرمیل بێت, (75) سەنت ئەگەر بڕی هەناردەكردن لە خوار ( 750 ) هەزار بەرمیلەوە بێت. لە دوای ساڵی 2003 ئەم رێكەوتنە دەستكاری كراو بەم چەشنەی لێهات:-
(70) سەنت ئەگەر بڕی هەناردەكراو لە 400 هەزار بەرمیل زیاتر بێت, (112) سەنت ئەگەر بڕەكە لە 200 هەزار كەمتر بێت.
