زەیدی لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسسازدا؛ هۆشداری لە هەرەسی ئابووری لە مانگی تەممووزدا دەدرێت

 

پسپۆڕان هۆشداری دەدەن کە حکومەتەکەی عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو، لە ئەگەری پێکهێنانیدا ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسساز دەبێتەوە، کە ڕەنگە لە مانگی تەممووزی داهاتوودا ببێتە هۆی هەرەسی ئابووری. لیژنەی دارایی پەرلەمان جەخت دەکاتەوە، کە نەبوونی بودجە بژاردەی سەخت دەسەپێنێت، وەک قەرزکردن یان دەرکردنی یاسای نائاسایی.

لەگەڵ هەڕەشەی قەیرانی گەرووی هورمز بۆ سەر 80٪ی هەناردەی نەوت، پسپۆڕان پێیان وایە چارەسەر تەنها لە دەستی حکومەتی عێراقدایە، ئەوەش لەرێگەی ڕێکخستنەوەی خەرجییەکان، کۆنترۆڵکردنی مووچە، کاراکردنی داهاتە نانەوتییەکان بۆ دابینکردنی نەختینە و دوورکەوتنەوە لە قەیرانی مووچە و پەککەوتنی پڕۆژەکان.

جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بە کوردمۆنیتەر-ی ڕاگەیاند،”نەبوونی حکومەتی ئێستا بەواتای نەبوونی بودجەیە لە بنەڕەتدا، هەموو ئەم مەلەفانەش بەستراونەتەوە بە پێکهێنانی حکومەتەکەی عەلی زەیدی و ئەوەی ئایا پەنا دەباتە بەر پێشکەشکردنی بودجەی گشتی یان دەرکردنی یاسایەک هاوشێوەی یاسای ئاسایشی خۆراک”.

دەشڵێت: “پەرلەمانی عێراق بە هەماهەنگی لەگەڵ حکومەت لەبەردەم سێ بژاردەدایە: بەردەوامبوون لە خەرجکردن بەپێی سیستەمی یەک لەسەر 12 یان دەرکردنی یاسایەک هاوشێوەی ئاسایشی خۆراک، یان پێشکەشکردنی ڕەشنووسی یاسای بودجە بۆ نیوەی دووەمی ئەمساڵ.

کۆچەر ئاماژەی بەوەش کرد کە پرسی چارەسەرکردنی کەمیی نەختینە لە بودجەدا هێشتا ناڕوونە، هەروەها قەرزی دەرەکی کارێکی ئاسان نییە لەبەر ئەوەی تا ئێستا هیچ دەوڵەتێک ئامادە نییە قەرز بە عێراق بدات.

ئەو پەرلەمانتارە دەڵێت بارودۆخی ناوچەکە ناڕوونە، ئەوەی ئایا بەرەو سەقامگیری دەچێت یان نا کاریگەری دەبێت لەسەر داهاتەکان، جەختیشی کردەوە کە ئەم گۆڕانکارییانە توانای حکومەتی داهاتوو دیاری دەکەن بۆ بەردەوامبوون لە پڕۆژەکان یان کەمکردنەوەیان.

هەفتەی ڕابردوو لیژنەی دارایی ڕایگەیاند کە دەنگدان لەسەر بودجەی 2026 بەستراوەتەوە بە پێکهێنانی حکومەت و بەرنامەکەی و خێرایی ناردنی بۆ پەرلەمان.

بژاردەی قەرزکردن

حەیدەر عەبدوڵا عەسفوور، پسپۆڕی ئابووری باس لەوەدەکات: “کەمیی نەختینە و پشت بەستنی تەواو بە نەوت، لەگەڵ هەڵاوسانی خەرجییە گشتییەکان، جەوهەری قەیرانەکەن”. ئاماژەی بەوەش کرد کە قەرزکردن بووەتە تاقە بژاردە چونکە لە ڕووی سیاسییەوە ئاسانترین و لە ڕووی داراییەوە خێراترینە، بەڵام باشترین نییە.

عەسفوور وتیشی ڕاپۆرتەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکەن، کێشەی عێراق کەمیی پارە نییە، بەڵکو تێکچوونی پێکهاتەییە، وەک هەڵاوسانی مووچە و لاوازی داهاتە نانەوتییەکان.

عەسفوور ڕوونی کردەوە کە چاکسازی لە خەرجییە گشتییەکان، کەمکردنەوەی دامەزراندن و زیادکردنی داهاتی باج و گومرگ لە جێگرەوەکانن، بەڵام ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی وەک خۆدزینەوە لە باج و گوشاری جەماوەری دەبنەوە. جەختیشی کردەوە کە قەرزە دەرەکییەکان بێ تێچوو نین و سوود و گوشاری سیاسییان لەگەڵدایە.

قەرزە دەرەکییەکان
ئەو پسپۆڕە ئاماژەی بەوە کرد کە 80٪ی هەناردەی نەوتی عێراق بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت، ئەمەش وای کردووە هەر گرژییەک لەوێ هەبێت، هەڕەشە بێت بۆ سەر ئابووریی عێراق. قەرزە دەرەکییەکانی عێراق بە 54 ملیار دۆلار و قەرزە ناوخۆییەکان بە 66 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت، جگە لە 25 ملیار دۆلار قەرزی بەڵێندەران.

ڕاشیگەیاند کە عێراق مانگانە پێویستی بە 7 بۆ 8 ملیار دۆلار هەیە بۆ مووچە و خانەنشینی و چاودێری کۆمەڵایەتی، لە کاتێکدا دۆلار لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا نییە و بەستراوەتەوە بە میکانیزمەکانی بانکی فیدراڵی ئەمریکا.

هەرەسی ئابووری
عەسفوور هۆشداری دا کە هەر دواکەوتنێک لە هاتنی دۆلار یان پاشەکشەی هەناردە دەبێتە هۆی قەیرانێکی قووڵتر. وتیشی ئەگەر دۆخەکە بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بێت، عێراق لە مانگی تەممووزدا ڕووبەڕووی هەرەسێکی ئابووری گەورە دەبێتەوە.

لەگەڵ ئەم مەترسییانەدا، پرسی جێگرەوەکانی هەناردەکردن هاتووەتە پێشەوە؛ یەکەم کاروانی نەوتیی عێراق لە ڕێگەی دەروازەی سنووری ڕەبیعەوە ڕەوانە کران وەک هەوڵێک بۆ فراوانکردنی ڕێگا وشکانییەکان و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی سەر ڕێگا ئاوییەکان.

ئامارەکان
بەپێی دوایین ئاماری وەزارەتی نەوت، هەناردەی نەوتی عێراق لە مانگی ئازاری 2026دا نزیکەی 18.6 ملیۆن بەرمیل بووە، کە داهاتەکەی 1.9 ملیار دۆلار بووە. زۆرترین بڕی هەناردە لە نەوتی بەسرە بووە (14.5ملیۆن بەرمیل)، و بڕی 2.7 ملیۆن بەرمیل لە نەوتی کەرکووک لە ڕێگەی بەندەری جەیهانەوە ڕەوانە کراوە.

ئەم داتایانە نیشانی دەدەن کە حکومەتی داهاتوو لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی دووسەرەدایە: بەڕێوەبردنی قەیرانی دارایی و دابینکردنی جێگرەوەی هەناردەکردن بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان.