ئایا هەرێمی کوردستان پێویستی بە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانییە؟

هەرێمی کوردستان چیتر ناتوانێت سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی بە شێوەیەکی کاتی و کەسایەتی بەڕێوە ببات

نوسینی: فەرزەند شێرکۆ

هەرێمی کوردستان خاوەنی هێزی پێشمەرگە، ئەفسەرانی هەواڵگری و دەزگای ئەمنییە، بەڵام ئەوەی کە نیەتی، سیستمێکی یەکگرتووی ئاسایشی نیشتمانییە کە بتوانێت سەرجەم ئەو دامەزراوانە بەیەکەوە گرێ بدات.

ئەم لاوازییە کێشەیەکی گەورەیە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەکی پڕ لە ئاڵۆزییە و ئێران، تورکیا، ئیسرائیل، وڵاتانی کەنداو و هێزە دەرەکییەکان هەموویان بە شێوەیەکی توندوتیژ لە کێبڕکێدان. کوردستان ناتوانێت ئەو باجە بدات کە پێکهاتەی ئاسایشەکەی بەهۆی ململانێی حزبی، تێکەڵبوونی دەسەڵاتەکان و ئەو دامەزراوانەوە دیاری بکرێت کە ناوی نیشتمانییان هەیە، بەڵام بە لۆژیکی حزبی کار دەکەن.

کاتیش زۆر گرنگە؛ هەرێمی کوردستان دوای هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی لە تشرینی یەکەمی 2024 نەیتوانیوە حکومەت پێکبهێنێت. لە کاتێکدا دانوستانەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەردەوامن، پێویستە بڕیاربەدەستانی ئەمریکا هانی هەردوو سەرکردایەتییەکە بدەن کە چاکسازی لە ئاسایشی نیشتمانی وەک کارتی فشار بەکارنەهێنن، بەڵکو وەک بناغەیەکی پێویست بۆ بڕیاردانی ستراتیژی سەیری بکەن.

لە ساڵی 2011، پەرلەمانی کوردستان یاسای ژمارە 4ی تایبەت بە دامەزراندنی ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی کوردستان و یاسای ژمارە 5ی تایبەت بە دەزگای زانیاری دەرکرد. هەرچەندە لە ڕووی تیۆرییەوە ئەم یاسایانە هەوڵیان دەدا دەزگاکانی زانیاری، پاراستن، ئاسایش و هەواڵگریی پێشمەرگە بخەنە ژێر یەک چەتر و کۆنترۆڵی سەرۆکایەتیی هەرێم، بەڵام لە پراکتیکدا، میرنشینە سیاسییەکان ڕێگەیان نەدا ئەو چەترە کار بکات. کێشەکە لە ڕووی پێکهاتەیشەوە بوو؛ دیزاینی ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم زیاتر لە چەترێکی ئەمنی-هەواڵگری دەچوو نەک ئەنجومەنێکی تەواوی ئاسایشی نیشتمانی. ئەم ئەنجومەنە پێکهاتەی وەزارەتی، سەربازی، دیپلۆماسی، ئابووری و وزەی پێویست بۆ بڕیاردانی ستراتیژی لەخۆ نەدەگرت. دەیتوانی چاودێری بەشێک لە کەرتی ئەمنی بکات، بەڵام نەیدەتوانی دەسەڵاتی دەوڵەت یەک بخات.

دەرەنجامەکانی ئەم لاوازییە لە کاتی قەیرانەکاندا دەرکەوتن. هێرشەکەی ساڵی 2014ی داعش، کەموکوڕییەکانی هۆشداریی پێشوەختە، یەکخستنی هەواڵگری، هەماهەنگی فەرماندەیی و ئامادەیی ئاشکرا کرد. ڕیفراندۆمی ساڵی 2017یش لاوازییەکی تری دەرخست: کوردستان بڕیارێکی دا بێ ئەوەی هیچ میکانیزمێکی هەبێت بۆ هەڵسەنگاندنی کاردانەوە ناوچەییەکان، هەماهەنگیی نێوان دەزگاکان، و خۆئامادەکردن بۆ فشارەکانی بەغدا، تاران و ئەنقەرە.

کێشەکە دوای ساڵی 2019 قووڵتر بووەوە. مەسرور بارزانی، کە پێشتر ڕاوێژکاری ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم بوو، بوو بە سەرۆک وەزیران. لەو کاتەوە، ئەنجومەنەکە بنەما یاساییەکەی لە سەرۆکایەتیی هەرێم لەدەست دا و ئەو سەرکردایەتییە سەربەخۆیەشی نەما کە دیزاینە سەرەتاییەکەی پێویستی پێبوو.

ئەمە لە چوارچێوەی هەوڵەکان بۆ یەکخستنی هەرێمی کوردستان لە ناو دابەشکارییە حزبی و خێزانییەکاندا گرنگییەکی زۆری هەیە. پرۆسەی چاکسازیی پێشمەرگە هەوڵیداوە یەکە سەربازییەکان بخاتە سەر وەزارەتی پێشمەرگە، بەڵام ئاسایش و دەزگا ئەمنییەکانی تر هێشتا حزبین نەک نیشتمانیی. بەبێ ئەنجومەنێکی ئاسایشی نیشتمانیی کارا، هەر هەوڵێکی یەکخستنەوە مەترسی ئەوەی هەیە تەنها ڕوکارێکی ئیداریی و کاتی بێت.

چارەسەر بریتی نییە لە زیندووکردنەوەی ئەنجومەنە کۆنەکە بە ناوێکی نوێوە. کوردستان پێویستی بە ئەنجومەنێکی ڕاستەقینەی ئاسایشی نیشتمانی هەیە کە بێلایەن بێت و دەسەڵاتی یاسایی هەبێت نەک تەنها بۆ هەماهەنگیی هەواڵگریی، بەڵکو بۆ هەماهەنگیی سەربازیی، ئەمنیی، دیپلۆماسیی، ئابووریی، وزە، بەرگریی سایبەری و بەڕێوەبردنی قەیرانەکان.

ئەم ئەنجومەنە نابێت جێگەی وەزارەتەکان یان دەزگاکان بگرێتەوە، بەڵکو دەبێت ناچاریان بکات لە چوارچێوەی یەک ستراتیژیی نیشتمانیدا کار بکەن. سەرۆکی هەرێم دەبێت سەرۆکایەتیی بکات. جێگری سەرۆک، سەرۆک وەزیران، جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیرە سەرەکییەکان دەبێت ئەندامی هەمیشەیی بن. وەزارەتەکانی ناوخۆ، پێشمەرگە، دەرەوە، دارایی و ئابووری، وزە و وەزارەتە تەکنیکییە پەیوەندیدارەکان لە کاتی پێویستدا بەشداری بکەن. ئەم پێکهاتەیە ڕەنگدانەوەی واقیعی دوو حزبیی کوردستان دەبێت، هاوکات ڕێگریی دەکات لەوەی هیچ لایەنێک ئاسایشی نیشتمانی وەک موڵکی تایبەتی سیاسی بەکار بهێنێت.

هەروەها پێویستە ئەنجومەنەکە ناوەندێکی پیشەیی هەبێت کە پێکهاتبێت لە: ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی، جێگری ڕاوێژکار، سکرتاریەتی جێبەجێکار و سەنتەرێکی ئۆپەراسیۆنەکانی ئاسایشی نیشتمانی. سەنتەری ئۆپەراسیۆنەکان دەبێت زانیارییە هەواڵگرییەکان تێکەڵ بکات، چاودێری قەیرانەکان بکات، بەدواداچوون بۆ ئاماژەکانی هۆشداریی پێشوەختە بکات و هەماهەنگیی دەزگاکان لە کاتی ڕاستەقینەدا بکات. بەڕێوەبەرایەتییە تایبەتمەندەکان دەبێت هەماهەنگی هەواڵگریی، پلاندانانی ستراتیژیی، پاراستنی سایبەریی و ژێرخان، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بەڕێوەبردنی قەیرانەکان، پەیوەندییە ستراتیژییەکان، کاروباری یاسایی، پەیوەندیی پەرلەمانی و مەشق و ڕاهێنانی پیشەیی لەخۆ بگرێت.

کوردستان چیتر ناتوانێت سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی بە شێوەیەکی کاتی و کەسایەتی بەڕێوە ببات. هەڕەشەی میلیشیاکان، ناکۆکییەکانی وزە، پێشێلکارییەکانی سەر سنوور، هێرشی سایبەریی، هێرشی مووشەکی و درۆن، کەمپەینەکانی ناوزڕاندن و قەیرانە دیپلۆماسییەکان، گەردەلولێکی تەواو دروست دەکەن کە سیستمی پارچەپارچەی ئێستای کوردستان توانای بەرەنگاربوونەوەی نییە.

چاکسازییەکە دەبێت چاودێریش لەخۆ بگرێت. یاسایەکی نوێی ئاسایشی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان بوونی هەبێت و دەسەڵاتی ئەنجومەنەکە دیاری بکات، داوای ستراتیژییەکی ئاسایشی نیشتمانی بکات کە بەردەوام پێداچوونەوەی بۆ بکرێت، سەنتەرێکی ئۆپەراسیۆنی نیشتمانی دابمەزرێنێت، بەرپرسیارێتی دەزگاکان ڕوون بکاتەوە و چاودێریی پەرلەمانی دابمەزرێنێت. چاودێری ڕێگری دەکات لەوەی دامەزراوە ئەمنییەکان ببنە ئامرازێک بۆ دەسەڵاتی بنەماڵەیی یان حزبی.

دۆستەکانی کوردستان دەبێت بایەخ بەم بابەتە بدەن. پێکهاتەیەکی ئاسایشی نیشتمانیی یەکگرتووی کوردی، یەکێک لە هاوبەشە متمانەپێکراوەکانی خۆرئاوا بەهێز دەکات، لە ناوچەیەکدا کە میلیشیاکانی سەر بە لایەنە ناوچەییەکان، تۆڕە جیهادییەکان و گوشارە دیکتاتۆرییەکان تێیدا لە فراوانبووندان.