کوردەکان قوربانیی ڕاستەقینەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن نەک فەلەستینییەکان

دەیڤید هارس جێگری سەرۆکی جێبەجێکاری پەیمانگای لێکۆڵینەوە لە “دژایەتی جوو” لە نوسینێکدا کە کورد مۆنیتەر دەقەکەی وەرگێڕاوەتەسەر زمانی کورد باس لەوەدەکات “گه‌لی كورد كه‌ مافی هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی خۆیان لێ زه‌وت كراوه‌، ڕووبەڕووی جینۆساید بوونەتەوە. ڕۆژئاوا باکی پێیان نییە، تەنها لەبەر ئەوەی سەرکوتکەرەکانیان ئیسرائیلی نین”.

هارس لەو نوسینەیدا باسی لەوەشکردووە، لە لێکۆڵینەوەیەکی سەرنجڕاکێشی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخدا، نموونەیەکی زیندوو هەیە؛ کە ئەویش پەیوەندی بە کوردەوە هەیە، گەلێک کە ژمارەیان لە 40 ملیۆن کەس زیاترە و زیاتر لە سەدەیەکە مافی دەوڵەتێکی سەربەخۆیان لێ زەوت کراوە. نەهامەتییەکانی ئەوان تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن میدیایەکەوە کە لە گۆڕەپانەکەدا ئامادە نییە، چالاکوانانی بێباکی زانکۆکان، خۆپیشاندەرە نائامادەکان، نەتەوە یەکگرتووە بێدەنگەکە، و پەیڕەوانی “توڕەیی هەڵبژێردراو” لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کە بانگەشەی پاڵپشتیی قوربانییان دەکەن، پشتگوێ خراوە.

دەقی نوسینەکەی دەیڤید هارس

گه‌لی كورد كه‌ مافی هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی خۆیان لێ زه‌وت كراوه‌، ڕووبەڕووی جینۆساید بوونەتەوە. ڕۆژاوا باکی پێیان نییە، تەنها لەبەر ئەوەی سەرکوتکەرەکانیان ئیسرائیلی نین.

بۆچی هەندێک دۆز سەرنج و دڵسۆزییەکی تەواو و گشتگیر بۆ خۆیان ڕادەکێشن، لە کاتێکدا دۆزەکانی دیکە تا ڕادەیەکی زۆر پشتگوێ دەخرێن یان کەمبایەخ دەکرێن؟

بۆچی ئەوانەی بانگەشەی خەمخۆری بۆ دادپەروەری، مافەکانی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسین دەکەن، لە هەندێک حاڵەتدا بە هەموو توانایەکەوە دێنە مەیدانەکە، کەچی لە حاڵەتەکانی دیکەدا بێدەنگییەکی مەرگهێنەر هەڵدەبژێرن؟

لە لێکۆڵینەوەیەکی سەرنجڕاکێشی بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخدا، نموونەیەکی زیندوو هەیە؛ کە ئەویش پەیوەندی بە کوردەوە هەیە، گەلێک کە ژمارەیان لە 40 ملیۆن کەس زیاترە و زیاتر لە سەدەیەکە مافی دەوڵەتێکی سەربەخۆیان لێ زەوت کراوە. نەهامەتییەکانی ئەوان تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن میدیایەکەوە کە لە گۆڕەپانەکەدا ئامادە نییە، چالاکوانانی بێباکی زانکۆکان، خۆپیشاندەرە نائامادەکان، نەتەوە یەکگرتووە بێدەنگەکە، و پەیڕەوانی “توڕەیی هەڵبژێردراو” لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کە بانگەشەی پاڵپشتیی قوربانییان دەکەن، پشتگوێ خراوە.

دوای شکستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەلایەن هێزە هاوپەیمانەکانەوە لە سەدەیەک لەمەوبەر، دەکرا دەوڵەتێکی کوردی دابمەزرێت. نەخشەڕێگاکە لە پەیماننامەی سێڤری ساڵی 1920دا دیاری کرابوو، کە باسی لە داهاتووی ئەو زەوییانە دەکرد کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوون. ناسنامە و خواستەکانی کورد دانیان پێدانرا، بەڵام هەرگیز نەخرانە بواری جێبەجێکردنەوە.

لە جیاتی ئەوە، ئەو ناوچانەی کورد تێیدا نیشتەجێ بوون ــ یان کوردستان وەک ئەوەی پێی دەگوترا ــ بەسەر ئەوەی کە دواتر بوونە ئێران، عێراق، سوریا و تورکیای هاوچەرخدا دابەشکران. لە دەرئەنجامەکانی شەڕدا، دیپلۆماتکار و نەخشەداڕێژەران لە لەندەن و پاریس سنوورەکانیان سەرلەنوێ کێشایەوە، دەوڵەتی نوێیان دامەزراند و ناوچەی هەژموونی خۆیان دیاری کرد، وەک ئەوەی ناوچەکە حەوشەی پشتەوەی ماڵە تایبەتەکانی خۆیان بێت.

ئەوەی کە کورد گەلێکی جیاواز بوون، خاوەنی مێژوو، ناسنامە، زمان و کولتووری تایبەت بە خۆیان بوون، بە دەگمەن لەم دیزاینە جیۆپۆلەتیکییە گەورەیەدا حسابی بۆ کرا. ئەوان ڕووبەڕووی چارەنووسێکی تراژیدی کرانەوە کە زیاتر لە سەدەیەکە مافی نەتەوایەتی لێ زەوت کردوون.

سەرباری ئەوەش، کورد خۆڕاگرییەکی سەرسوڕهێنەریان نیشان داوە، و ئامادە نەبوون دەستبەرداری خواستەکانیان بن یان واز لە پەرۆشیی خۆیان بۆ ئازادی بهێنن، تەنانەت لە ژێر ڕۆشنایی چەوسانەوەی بەردەوام، سەرکوتکردنی زمان، ناسنامە و کولتوورەکەیان، و لە عێراقیشدا، ڕووبەڕووبوونەوەی جینۆساید لە کاتی شاڵاوەکانی ئەنفالی سەدام حسێندا.

لە ڕاستیدا، بەهۆی ئازایەتی و قارەمانێتی کوردەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی دیکەی ڕۆژئاوا لە کاتی پێویستدا بۆ هاوکاریی گرنگ ڕوویان لەوان کردووە، لەوانەش لە شەڕی دژ بە ڕژێمی سەدام حسێن و دواتریش لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، تەنها بۆ ئەوەی کاتێک چیتر پێویستیان بە پاڵپشتیی کورد نەما، پشتیان تێبکەن و بڕۆن. ئەو هەستەی پەیوەندییە ناوبەناوەکانی ئەوانی تر، یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لەم پەندە کوردییە: “کورد بێجگە لە چیاکان هیچ دۆستێکی تری نییە.”

بەڵام بەئامانجگرتنی بەردەوامی کورد، سەرنجی ئەوانەی لە ڕۆژئاوا ڕانەکێشاوە کە بانگەشەی ئەوە دەکەن هاندەر و پاڵپشتی چەوساوەکانن.

کێ دەتوانێت ڕێپێوانێکی جەماوەری بۆ ماف و ئازادییەکانی کورد لە ناوەڕاستی لەندەن یان ناوەڕاستی تۆرۆنتۆ بەبیر بهێنێتەوە، یان گردبوونەوەیەکی گەورە لە تایمسکوێری نیویۆرک یان لەبەردەم ئۆپێرا هاوسی سیدنی؟ دۆزی کورد دەبوو هەموو مەرجە پێویستەکانی تێدا بێت ــ قوربانیی جینۆسایدی سەلمێندراو، ئامانجی هێرشی چەکی کیمیایی، تینوویەتی بۆ مافی چارەی خۆنووسین، هەوڵدان بۆ ڕزگاری ــ کەچی هیچ ناڕەزایەتییەک، هیچ کەشتییەکی فریاگوزاری (فلۆتیلا)، هیچ کەمپەینێک، هیچ هاوسۆزییەکی ڕواڵەتی، هیچ شتێک لەئارادا نییە. بۆچی؟

بۆ نموونە، بۆچی نزیکەی پێنج ملیۆن فەلەستینی لە کەناری ڕۆژئاوا و غەززە سۆز و بەپەرۆشیی ئەو هەموو خەڵکە بەلای خۆیاندا ڕادەکێشن، بەڵام زیاتر لە 40 ملیۆن کورد نا؟

بۆچی فەلەستینییەکان، کە سەرکردەکانیان چەندین پێشنیازی دەوڵەتبوونیان ڕەتکردووەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ لیژنەی پیڵی ساڵی 1937، هێشتا خاوەنی بازنەیەکی هاندەری دڵسۆزن کە داوای دەوڵەتی فەلەستینی دەکەن، لە کاتێکدا نزیکەی لەسەدا 93ی کوردانی عێراق کە لە ڕیفراندۆمێکدا لە ساڵی 2017دا دەنگیان بە سەربەخۆیی دا، لەلایەن حکومەتی ناوەندیی عێراقەوە کە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێت ڕەتکرانەوە و تا ڕادەیەکی زۆریش لەلایەن ڕۆژئاوا پشتگوێ خران؟

هەندێک پێیان وایە کورد چاوەڕوانیی ناواقیعی هەیە. خۆ دواجار ئەوان لە چوار وڵاتی جێگیردا دەژین، بۆیە گۆڕینی سنوورەکان بژاردەیەک نییە. بەڕاستی؟ ئایا ئەو سنوورانەی کە سەدەیەک لەمەوبەر لەلایەن هێزە کۆڵۆنیالیستییە دوورەکانەوە کێشراون، دەبێت بۆ هەمیشە ڕێزیان لێ بگیرێت، تەنانەت ئەگەر بە بێباکی پێشێلی واقیعەکانی سەر زەویشیان کردبێت بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییە خۆپەرستانەکانی خۆیان؟

لە ڕاستیدا سنوورەکان دەتوانن بگۆڕێن. نموونەکانی ئەم دواییانەش زۆرن. یەکێتی سۆڤیەت ڕووخا و 15 وڵات جێگەی گرتەوە. یووگۆسلاڤیا هەڵوەشایەوە و حەوت نەتەوەی خاوەن سەروەری لێ کەوتەوە. چیکۆسلۆڤاکیا، هاوشێوەی یووگۆسلاڤیا کە دروستکراوێکی تری دوای جەنگی جیهانی یەکەم بوو، سودانی باشوور وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ لە سودان جیا بووەوە. بە هەمان شێوە ئەریتریا لە ئەسیوپیا و تیمۆری ڕۆژهەڵات لە ئەندەنوسیا. لەم نێوەندەشدا، سۆمالیلاند بۆ زیاتر لە سێ دەیە وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆی دیفاکتۆ و جیا لە سۆماڵ کاری کردووە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا ددانپێدانانێکی نێودەوڵەتی بەربڵاوی نییە.

ناهاوسەنگییەکی سەرنجڕاکێش

ئەمڕۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق، سەرنجڕاکێشترین نموونە بۆ سەربەخۆیی کورد دەخاتە ڕوو. دەکرێت بوترێت باشترین ناوچەی بەڕێوەبراو، کراوەترین و فرەییترین بەشە لە عێراقدا، و مۆدێلێکی زۆر دەگمەنە بۆ ڕادەیەک لە بەها پێشکەوتنخوازەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتردا. مافەکانی ژنان، ئازادیی ئایینی و کرانەوە بەڕووی ڕۆژئاوادا، هەموویان سیما دیارەکانی ئەم هەرێمەن کە ژمارەی دانیشتووانی لە 6 ملیۆن کەس زیاترە.

ئەمەش ڕێک ئەو هۆکارەیە کە وایکردووە حکومەتی عێراق لە بەغدا و ئێرانی دراوسێی، پێداگربن لەسەر کۆنترۆڵکردنی هەرێمی کوردستان و هێشتنەوەی لەژێر ڕکێفی خۆیاندا، و لە کاتی پێویستدا پەنا بۆ توندوتیژی و گوشاری ئابووری دەبەن. بەڵام دیسانەوە، کەمێک لەمانە توڕەیی دادوەرە ئەخلاقییە خۆدەستنیشانکراوەکانی رۆژئاوای بەئاگا هێناوەتەوە.

لە کۆتایی ڕۆژدا، لەوانەیە گەشاوەترین ڕوونکردنەوە بۆ ئەم بێباکییە بەرامبەر بە نەهامەتی و بەڵێنەکانی کورد زۆر سادە بێت.

ئایا دەکرێت هۆکارەکە ئەوە بێت کە دۆزی فەلەستین دەتوانرێت بخرێتە ناو گێڕانەوەی دووانیی هاوچەرخ و زۆر سادەکراوەی (سەرکوتکەر و سەرکوتکراو)، کە تێیدا ئیسرائیل ــ تاکە دەوڵەتی زۆرینە جووی جیهان ــ وەک شەڕەنگێز نیشان بدرێت؛ داڕشتنێک کە دەنگدانەوەی مێژوویی کۆن لەخۆدەگرێت و بارگاوییە بە وزەیەکی سۆزداری بەهێز بۆ هەندێک لە بینەران؟

چیرۆکی کورد ڕەنگە لە دەرەوە ئاڵۆزتر دەربکەوێت. نەیارەکانیان عەرەب، ئێرانی و تورکن، بەڵام جوو و ئیسرائیلی نین، ئەمەش وایکردووە کە سەختتر بێت، و ڕەنگە کەمتر ئارامبەخش بێت بۆ ئەوەی بخرێتە ناو چوارچێوە و دۆگمە ئایدیۆلۆژییە باوەکانەوە.

کەواتە پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوەیە، بۆچی گەلێک کە ژمارەیان لە 40 ملیۆن کەس زیاترە، بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک مافی دەوڵەتیان لێ زەوت کراوە و ڕووبەڕووی شەپۆلی یەک لە دوای یەکی سەرکوتکاری بوونەتەوە، هێندە کەم سەرنجی ئەو سۆزە ئەخلاقییەی ڕاکێشاوە کە لە شوێنەکانی دیکەدا دەجووڵێنرێت؟
تا ئەو کاتەی ئەو پرسیارە بە ڕاستگۆیی ڕووبەڕووی نەبینەوە، بانگەشەکانی پرەنسیپە گشتگیرەکان، پاڵپشتیی مافی چارەی خۆنووسین و بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی، و خەمخۆری بۆ مافەکانی مرۆڤ هەر بە بۆش و بێناوەرۆک دەمێننەوە.

دەیڤید هارس جێگری سەرۆکی جێبەجێکاری پەیمانگای لێکۆڵینەوە لە دژایەتی جووی جیهانییە و نووسەری کتێبی “Antisemitism: What Everyone Needs to Know” (چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠٢٥).