کوشتنی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەلایەن ئێرانەوە سیناریۆیەکی یەکجار مەترسیدارە و دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی لە هاوسەنگییە سیاسی و سەربازییەکان لە جیهاندا. هەرچەندە ناتوانرێت بە تەواوی پێشبینی هەموو شتێک بکرێت، بەڵام بەپێی لێدوانی بەرپرسانی ئەمریکا و شیکارییە سیاسییەکان، ئیدارەی ئەمریکا (چ دیموکراتەکان و چ کۆمارییەکان) پێشتر ڕایانگەیاندووە، هەر هەوڵێکی ئێران بۆ زیان گەیاندن بە بەرپرسانی ئێستا یان پێشووی ئەمریکا، وەک “کردەوەیەکی جەنگی” سەیر دەکرێت. کوشتنی ترەمپ دەبێتە هۆی هێرشی سەربازیی ڕاستەوخۆ و بەرفراوانی ئەمریکا بۆ سەر ئامانجە ستراتیژییەکانی ناوخۆی ئێران، وەک بنکە سەربازییەکان، دامەزراوە ئەتۆمییەکان، و ژێرخانی ئابوری و دەسەڵاتی ئەو وڵاتە.
دۆناڵد ترەمپ لە دواین پەیامیدا باسی لە هەوڵەکانی ئێران بۆ کوشتنی کرد و گوتی: پەیامی بە هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەی داوە ئەگەر ئێران توانی من بکوژێت، ئەوا بۆ ماوەی یەک ساڵ بە بەردەوامیی ئێران بۆردوومان بکەن.
هەڵگیرسانی جەنگێکی ناوچەیی بەرفراوان
ئەم ڕووداوە ئەگەری زۆرە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بخاتە ناو جەنگێکی گشتگیرەوە. گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران لە عێراق، سووریا، لوبنان و یەمەن دێنە ناو شەڕەکەوە و هێرش دەکەنە سەر بنکەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی (بەتایبەت ئیسرائیل)، ئەمەش گرژییەکان دەگەیەنێتە بەرزترین ئاست.
سەپاندنی گەمارۆی ئابوریی توندتر و دابڕانی تەواوەتی
ئەو وڵاتانەی کە پەیوەندییەکی ڕێژەیییان لەگەڵ ئێراندا هەیە (تەنانەت بەشێک لە وڵاتانی ئەورووپاش) ناچار دەبن بە تەواوی پەیوەندییەکانیان بپچڕێنن. ئێران ڕووبەڕووی گەمارۆیەکی ئابوری و سیاسیی هێندە توند دەبێتەوە کە پێشتر وێنەی نەبووبێت، ئەمەش دۆخی ناوخۆی ئەو وڵاتە زیاتر دەشێوێنێت.
لە ناوخۆی ئەمریکادا، ئەم ڕووداوە دەبێتە هۆی دروستبوونی شۆکێکی گەورە، یەکگرتووییەک لە دژی ئێران دروست دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ململانێی ناوخۆیی و تۆمەتبارکردنی دەزگا ئەمنییەکان بە کەمتەرخەمی لە پاراستنی ترەمپ قووڵتر دەکاتەوە.
بازاڕەکانی جیهان، بەتایبەت بازاڕی نەوت، تووشی شۆکێکی گەورە دەبن. نرخی نەوت بە شێوەیەکی خێرا بەرز دەبێتەوە و گواستنەوەی دەریایی لە گەرووی هورمز و دەریای سووردا دەکەوێتە مەترسییەکی جدییەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر ئابوری هەموو جیهان دادەنێت.
دوای کوژرانی سەرۆک چۆن ئەمریکا بەڕێوە دەبرێت؟
لە دۆخی کوژرانی سەرۆکی ئەمریکادا، پرۆسەی گواستنەوەی دەسەڵات زۆر ڕوون و خێرایە بۆ ئەوەی وڵاتەکە تووشی بۆشایی کارگێڕی و ئەمنی نەبێت. ئەم پرۆسەیە بەپێی دەستوور و یاساکانی ئەمریکا بەم شێوەیە بەڕێوە دەچێت:
سوێندخواردنی دەستبەجێی جێگری سەرۆک:
یاسای بنەڕەتی ئەمریکا (ماددەی دووەم و هەموارکردنی 25ەمین) دەڵێت کە لە کاتی مردن، دەستلەکارکێشانەوە، یان لادانی سەرۆک، جێگری سەرۆک ڕاستەوخۆ دەبێتە سەرۆکی نوێی وڵات. پرۆسەی سوێندخواردنەکە لە ماوەی چەند کاتژمێرێکی کەمدا لە هەر شوێنێک بێت ئەنجام دەدرێت بۆ ئەوەی فەرماندەیی باڵای هێزە چەکدارەکان بە نادیاریی نەمێنێتەوە.
ئەگەر لە هەمان ڕووداودا جێگری سەرۆکیش گیانی لەدەستدابێت یان توانای گرتنەدەستی دەسەڵاتی نەبێت، یاسای جێگرتنەوەی سەرۆکایەتی ساڵی 1947 ڕیزبەندییەکی ڕوونی داناوە کە کێ دەسەڵات دەگرێتە دەست. پێنج کەسی یەکەمی لیستەکە ئەمانەن:
- جێگری سەرۆکی ئەمریکا
- سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران
- سەرۆکی کاتیی ئەنجومەنی پیران
- وەزیری دەرەوە
- وەزیری خەزێنە
ئەمریکا پلان و پرۆتۆکۆلی توندی هەیە بۆ دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی کارەکانی حکومەت لە کاتی قەیرانی گەورەدا. دەزگا ئەمنییەکان، هەواڵگرییەکان، و فەرماندەیی سەربازی، دەستبەجێ دەکەونە دۆخی ئامادەباشی باڵا بۆ پاراستنی بەرپرسانی دیکە و دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی بڕیارە ستراتیژییەکان، بەتایبەت کۆنترۆڵی چەکە ئەتۆمییەکان کە دەستبەجێ کۆدەکانی بۆ سەرۆکی نوێ دەگوازرێتەوە.
سەرۆکی نوێ (کە پێشتر جێگری سەرۆک بووە) کابینەی وزاری و بەرپرسانی باڵای پێشوو دەهێڵێتەوە بۆ پاراستنی سەقامگیری، بەڵام دەسەڵاتی تەواوی دەستووری هەیە بۆ گۆڕانکاری یان دەستنیشانکردنی جێگرێکی نوێ بۆ خۆی، کە پێویستی بە ڕەزامەندی کۆنگرێس دەبێت.
