چەندین مانگە ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل لە جەنگدایە، وڵاتانی کەنداو ئامانجی مووشەک و درۆنەکانی ئێرانن، عێراق و هەرێمی کوردستانیش لەو هێرشانە بەدەر نەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەی ئەمریکا بنکەی سەربازیی و بەرژەوەندیی لەنێو خاکی تورکیا هەیە، بەڵام هێشتا ئێران پڕکێشی ئەوە ناکات هێرشبکاتەسەر سەر ئەو بنکانەی ئەمریکا کە لە تورکیادان.
هۆکاری ئەوەی بۆچی ئێران لە کاتی ململانێ و جەنگە هەرێمییەکاندا، ڕاستەوخۆ هێرش ناکاتە سەر تورکیا چەند ڕەهەندێکی هەیە:
گەورەترین ڕێگر لەبەردەم هەر هێرشێکی ڕاستەوخۆی ئێران بۆ سەر تورکیا، ماددەی 5ی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ)یە. بەپێی ئەم ماددەیە، هێرشکردنە سەر یەکێک لە ئەندامانی ناتۆ وەک هێرش بۆ سەر تەواوی هاوپەیمانێتییەکە دەبینرێت.
ئێران باش دەزانێت کە هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر خاکی تورکیا، ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا ناچار دەکات بە شێوەیەکی سەربازیی بەربڵاو بێنە ناو جەنگەکەوە، ئەمەش سەر دەکێشێت بۆ ڕووخانی ڕژێمەکەی تاران.
جگە لەوە، سوپای تورکیا دووەم گەورەترین سوپایە لە ناو ناتۆدا و خاوەنی تەکنەلۆجیایەکی پێشکەوتووی ئاسمانی، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (وەک دۆخی ئازەربایجان کە کاریگەرییەکەی دەرکەوت) و سیستمی بەرگریی بەهێزە، کە هاوسەنگییەکی سەربازیی ئەوتۆ دروست دەکات، ئێران نەتوانێت سەرکەوتنی تێدا بەدەست بهێنێت.
بەرژەوەندییە ئابوورییە گەورەکان
تورکیا بۆ ئێران وەک “سییەک” وایە بۆ هەناسەدان لە ژێر سایەی سزاکانی ڕۆژئاوادا. تاران ناتوانێت ئەم شادەمارە ئابوورییە گرنگە لەدەست بدات چونکە:
تورکیا یەکێکە لە کڕیارە سەرەکەییەکانی غازی سروشتیی ئێران.
بۆ چەندین ساڵ، بازاڕ و بانکەکانی تورکیا (بە فەرمی یان نافەرمی) ڕێڕەوێکی سەرەکی بوون بۆ تێپەڕاندنی سزاکانی ئەمریکا و سپیکردنەوەی پارە یان هاوردەکردنی کاڵا سەرەکییەکان بۆ ناو ئێران. دروستبوونی جەنگ واتە داخرانی تەواوەتی ئەم دەرچە ئابوورییە تاقانەیە.
جوگرافیای نێوان ئێران و تورکیا ناوچەیەکی شاخاویی سەختە (زنجیرە چیاکانی زاگرۆس) کە هێرشی زەمینیی بەرفراوان بۆ سەر یەکتر هێندەی تر ئەستەم دەکات.
لە ڕووی مێژووییەوە، سنووری ئێران و تورکیا لە دوای پەیماننامەی قەسری شیرین لە ساڵی 1639ی زاینییەوە (لەنێوان ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و عوسمانی) تا ڕادەیەکی زۆر بە سەقامگیری ماوەتەوە. هەردوولا نەریتی مێژووییان هەیە لەوەی کە هێڵە سوورەکانی یەکتر نەبەزێنن و ململانێکان لە دەرەوەی سنوورەکانیان بهێڵنەوە.
بنەمای سەربازیی ئێران لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای بەرگریی پێشوەختە لە دەرەوەی سنوورەکان و بەکارهێنانی گروپە چەکدارەکانی سەر بە خۆی (وەک حیزبوڵا، حوسییەکان، و گروپە چەکدارەکانی عێراق) داڕێژراوە.
ئێران لە هیچ جەنگێکی دەیەکانی ڕابردوودا (جگە لە حاڵەتی سنووردار بەرامبەر ئیسرائیل یان بنکەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی موشەکەوە) ڕاستەوخۆ نەچووەتە جەنگی دەوڵەت-بەرامبەر-دەوڵەت.
هێرش بۆ سەر تورکیا واتە گۆڕینی ستراتیژییەکە بۆ جەنگێکی کلاسیکیی گشتگیر، کە تاران لە ڕووی ئابووری و ناوخۆییەوە توانای بەرگەگرتنی جەنگێکی وای نییە.
پرسی کورد خاڵێکی هاوبەشی ئەمنی و هەستیارە لە نێوان تاران و ئەنقەرەدا. هەرچەندە هەندێک جار ئێران کارتی پەکەکە یان گروپە کوردییەکان وەک ئامرازێکی فشار دژی تورکیا بەکاردێنێت، بەڵام هاوکات دەترسێت کە تێکچوونی دۆخەکە و دروستبوونی جەنگ بێتە هۆی شڵەژانی ناوچە کوردییەکانی ناوخۆی خۆی (ڕۆژهەڵاتی کوردستان). هەردوو دەوڵەت لەسەر سەرکوتکردنی هەر جۆرە قەوارەیەکی سەربەخۆی کوردی هاوڕان، و جەنگ ئەو هاوکارییە ئەمنییە لەناو دەبات.
تورکیا هاوپەیمانی ستراتیژیی و بەهێزی کۆماری ئازەربایجانە. ئێران کە ناوخۆیدا خاوەنی کەمینەیەکی گەورەی ئازەرییە، بەردەوام لە ناسیۆنالیزمی ئازەری دەترسێت. هێرشکردنە سەر تورکیا دەبێتە هۆی ئەوەی باکۆ و ئەنقەرە پێکەوە بەرەیەکی باکووری دژی ئێران بکەنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی هاندانی ئازەرییەکانی ناوخۆی ئێران و دروستبوونی مەترسیی پارچەبوونی ناوخۆیی.
ئێران لەم جەنگەدا “نەک هەر ناوێرێت”، بەڵکو لە ڕووی ستراتیژییەوە “بەرژەوەندیی نییە” و ناتوانێت هێرش بکاتە سەر تورکیا. تاران و ئەنقەرە بەڕێوەبردنی ململانێکانیان لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ناوچەی خۆڵەمێشییەوە (وەک سووریا و عێراق) پێ باشترە، نەک کێشانی هێڵی شەڕی ڕاستەوخۆ کە کۆتاییەکەی دەبێتە هۆی وێرانبوونی ژێرخانی هەردوولا و دەستێوەردانی نێودەوڵەتیی بەربڵاو.
