گەروی هورمز، شادەماری دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران؛ ئایا سەردەمی ماڵئاوایکردن لەمووچە نزیکبووەتەوە؟

ئەمە یەکەم جار نییە ئێران هەڕەشەی داخستنی گەروی هورمز دەکات، لە تەواوی ئەو گرژییانەی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دا دروستبووە، تاران هەڕەشەی داخستنی گەروەکەی کردووە، بەڵام گەروی هورمز چییە و بۆچی ئێران هەمیشە وەك چەکێکی بەهێز دژی نەیارەکانی بەکاریدەهێنێت؟

گەرووی هورموز یەكێكە لە گرنگترین و هەستیارترین رێڕەوی ئاوی نێودەوڵەتی و بەشادەماری خوێنی رەش (نەوت) دادەنرێت لە جەستەی ئابوری جیهاندا، زیاتر لە 30%ی پێداویستی جیهان، لەنەوتی خاو و غازی سروشتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەم گەروەوە هەناردەی بازاڕەكان دەكرێن، كە كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر ئابوریی جیهان و سیاسەتی نێودەوڵەتی بەگشتی هەیە.

گەرووی هورموز، یەكێكە لە گرنگترین ڕێڕەوە ئاوییەكان لە جیهاندا، لە رووی جوگرافییەوە، دەكەوێتە باشوری رۆژئاوای ئێران و زەریای هندی بە كەنداو دەبەستێتەوە، گەرووەكە بە دووریی تەنها 21 میل، عومان و ئێران لەیەك جیادەكاتەوەو ڕێڕەوێكی سەرەكییە بۆ گەیاندنی نەوتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی جیهان.

ئەم گەرووە خاڵی جیاكەرەوەی نێوان ئێران و هەریەك لە وڵاتانی عومان و ئیمارات-ە، كە پەیوەندییەكی بەهێزی بەرگریان لەگەڵ ئەمریكا و سعودیەدا هەیە. گەرووی هورموز، سەرەكیترین ڕێڕەوی هاتوچۆی رۆژانەی ئەو كەشتییە بارهەڵگرانەیە، كە زۆرینەی نەوت و غازی سروشتی هەریەك لە وڵاتانی ئێران، عێراق، كوەیت، بەحرەین، قەتەر، سعودیە و ئیمارات لەرێگەی دەریاوە دەگەیەنن بە كڕیارانی نەوت و غاز، لە سەرتاسەری جیهان، ئەوەش ڕێژەی %30ی كۆی بڕی ئەو نەوت و غازە پێكدەهێنێت، كە لە دەریادا رۆژانە دەگوازرێنەوە.

پانی گەروی هورمز 50 كیلۆمەترە قوڵیەكەشی تەنها 60 مەترە و درێژیەكەشی 63 کیلۆمەترە، ڕۆژانە 20 تا 30 كەشتی نەوت هەڵگر پێیدا تێپەڕ دەبن.
بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، گەروی هورمز رێڕەوێكی دەریایی نێودەوڵەتییەو هەموو كەشتییەك مافی هەیە و ئازادە كە تێپەڕێت بە ناویدا، بەمەرجێك زیان نەگەیەنێت بەو وڵاتانەی دەكەونە سەر دورگەكە.

بەپێی داتاكان، ڕۆژانە نزیكەی 18ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو لە گەرووی هورموزەوە رەوانەی جیهان دەكرێن، نەوتی وڵاتانی سعودیە، ئیمارات، عێراق، ئێران، كوەیت و قەتەر، كە قەتەر گازی سروشتیش هەر لە رێگەی ئەم گەرووەوە ڕەوانەی بازاڕەكان دەكەن.

هەڕەشەکانی ئێران لەمێژوودا بۆ داخستنی گەروی هورمز

ئەکبەر هاشمی ڕەفسنجانی، سەرۆکی پەرلەمان و نوێنەری ڕێبەری ئێران لە شوورای باڵای بەرگری، ساڵی 1983 لە نوێژی هەینی تاراندا لەبارەی داخستنی گەرووی هورمزەوە گوتی: “ئێمە بە کەشتییەکانمان گەرووی هورمز داناخەین. ئێمە دیوارێکی ئاگرین درووستدەکەین بە (تۆپی 130) کە خۆتان دەزانن چەنێکمان هەیە. ئێمە کاتێک ڕۆژی دوو جار ئاگر لە گەرووی هورمزدا درووست بکەین، ئەگەر ئێمە تۆپە 175 ملیمەترییەکان کە مەودایان 48 کیلۆمەترە، دانێین و بە گولـلەکانی بۆردومانی ناوڕاستی گەرووەکە بکەین، کێ دەتوانێت بە گەرووەکەدا تێپەڕێت؟ ئێمە دەتوانین گەرووی هورمز بە کڵاشینکۆفیش داخەین”.

بەڵام لە ماوەی جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ عێراقدا، هەروەها ئەو بەریەككەوتنەی كە لە ڕێرەوەكەدا لە سالی 1988 لەگەڵ ئەمریكادا توشی هات، هیچ بەڵگەیەك بەردەست نەكەوت كە ئێران ویستی داخستنی ئەو گەروەی هەبووبێت، هەرچەندە لە لێدوانەكانیاندا چەندین جار باسی ئەگەری داخستنی گەرووەكەیان دەكرد.

لە ناوەڕاستی ساڵی (2018)دا حەسەن ڕۆحانی سەرۆک کۆماری ئێران لە بەرامبەر هەڕەشەی ئەمریکا بۆ سنووردارکردنی ڕێژەی کڕینی نەوتی ئێران لە بازاڕە جیهانییەکاندا، کاردانەوەیەی نیشانداو لە میانەی کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئێرانییەکانی دانیشووی وڵاتی سویسرا لە شاری بێرن گوتی “ئەمریکییەکان بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە دەیانەوێت بە تەواوی ڕێگە لە هەناردەی نەوتی ئێران بگرن، ئەوان مانای ئەم دەربڕێنە نازانن، چونکە لە ڕاستیدا بێمانایە نەوتی ئێران هەناردە نەکرێت و لە هەمان کاتدا نەوتی ناوچەکە هەناردە بکرێت. ئەگەر ئێوە توانیتان، ئەو کارە بکەن بۆئەوەی دەرئەنجامەکەشی ببینن.”

ئەگەر گەروی هورمز دابخرێت چی بەسەر ئابووریی عێراق دا دێت؟

هەناردەی نزیکەی کۆی نەوتی عێراق لەڕێگەی گەروی هورمزەوەیە، واتا نەوتی عێراق بەو گەروەدا دەگاتە بازاڕەکانی جیهان، هەرچەندە بەشێکی کەمی بە بەندەری جەیهان و لەڕێگەی تورکیاوە دەگاتە بازاڕەکانی جیهان.

ئێستا عێراق ڕۆژانە 3.4 ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردەی بازاڕەکانی جیهان دەکات، ئەگەر ئێران گەروی هورمز دابخات هەناردەی نەوتی عێراق بۆ 200 هەزار بەرمیل نەوت دادەبەزێت، ئەوەش بەوتەی نەبیل مەرسومی، شارەزای ئابووریی.

نەبیل مەرسومی دەڵێت:”داخستنی هورمز وادەکات هەناردەی نەوتی عێراق بۆ 210 هەزار بەرمیل دابەزێت، كە 200 هەزار بەرمیلی رۆژانەی لەرێگەی دەروازەی جەیهانی توركیا (مەبەست لە هەناردەی نەوتی كوردستانە)و 10 هەزار بەرمیلی رۆژانەی تری لەرێگەی تانكەرەوە دەڕوات بۆ ئوردن”.

داخستنی گەروی هورمز ڕاستەوخۆ نرخی نەوت بۆ 100 تا 200 دۆلار بەرزدەکاتەوە، بەڵام لەو حاڵەتەدا داهاتی نەوتی عێراق لە 7 ملیار دۆلارەوە بۆ كەمتر لە یەك ملیار دۆلار دادەبەزێت كە ئەمەش بە زەحمەت بەشی دابینكردنی 14%ی موچە دەكات.

نەبیل مەرسومی گوتیشی:” بەپێچەوانەی سعودیەو ئیمارات و ئێرانەوە، عێراق ئێستا هیچ رێگایەكی جێگرەوەی نییە كە ئامادە بێت بۆ هەناردەكردنی نەوت، بۆیە جگە لە چارەیەكی خودایی كە رەنگە رێگری لە جەنگ یاخود داخستنی گەرووی هورمز بكات، بژاردەیەكی ترمان نییە”.

هەندێک زانیاریی گرنگ لەسەر گەروەکە:

*هەر لە سەدەی حەوتی پێش زاین، گەروی هورمز، ڕۆڵێكی گرنگی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی بینیووە لە پشكە بازرگانییە نێودەوڵەتیكان.
* لە 3/7/1998 دا كەشتییەكی سەربازیی هێزی دەریایی ئەمریكا، دوو موشەكی ئاڕاستەی فڕۆكەیەكی مەدەنیی ئێران كرد و بوویە هۆی كوژرانی سەرنشینانی فرۆكەكە، كە 290 كەسی تێدابوو.
* لە ساڵی 2010دا كەشتییەكی بارهەڵگری نەوتی ژاپۆنی لە گەرووی هورموزدا لەلایەن گروپێكەوە هێرشی كرایەسەر و دواتر رێكخراوی قاعیدە بەرپرسیارێتیی خۆی لە هێرشەكە راگەیاند.
* لە كانونی دووەمی ساڵی 2016 دا لە میانەی تاووتوێكردنی بەندەكانی رێككەوتننامە ئەتۆمییەكەی ئێراندا، هێزەكانی سوپای پاسدارانی ئێران ژمارەیەك كەشتیوانی ئەمریكی-یان دەستگیركرد، كە دوای لە كاركەوتنی بزوێنەری كەشتیەكەیان چووبوونە سنورە ئاوییەكانی ئێرانەوە. كەشتیوانەكان دواتر ئازادكران.