داتا فەرمییەکانى بەنداوەکانى ئاو لە هەرێم، لە مانگى شوباتى 2026 تەنیا ژمارەى وشک نین، بەڵکو چیرۆکی بوژانەوەیەکی گەورەی خاک و ئاوی کوردستان دەگێڕنەوە.
لە کاتێکدا ساڵی پار هەرێم بەدەست دڵەڕاوکێی کەمئاوییەوە دەیناڵاند، ئەمڕۆ دۆخەکە بە تەواوی پێچەوانە بووەتەوە. بەنداوەکان وەک ‘گەنجینەی ستراتیژی’ وڵات، پڕ بوونەتەوە لە هەناسە و ژیان. بەراوردکارییەکانی نێوان ساڵی 2025 و 2026 دەمانخەنە بەردەم ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگر: ئێمە لەبەردەم ساڵێکی ‘زێڕین’ی ئاویداین.
ئەم ڕاپۆرتە وردەکاریی ئەو زیادبوونە خەیاڵییە دەخاتە ڕوو کە بە بڕی زیاتر لە یەک ملیار مەتر سێجا خەزنی ئاوی هەرێمی کوردستانی گەیاندووەتە ئاستێکی دڵنیاکەرەوە، لەگەڵ خستنەڕووی دۆخی بەنداوەکان کە چۆن دێوەزمەی وشکەساڵییان تێکشکاندووە.”
ئەم راپۆرتە شیکارییە بۆ داتایەکى فەرمى دۆخى بەنداوەکان کە دەست کورد مۆنیتەر کەوتووە و تێیدا دۆخی ئاوی هەرێمی کوردستان بۆ ساڵی 2026 بەراورد بە ساڵی 2025 دەخاتە ڕوو.
بەشی یەکەم: دۆخی سێ بەنداوە سەرەکییەکە
سێ بەنداوە ستراتیژییەکەی هەرێم (دوکان، دەربەندیخان، دهۆک) بڕبڕەی پشتی ئاسایشی ئاوی هەرێمن. وردەکارییەکانیان بەم شێوەیەیە:
1. بەنداوی دوکان (Dokan Dam)
بەنداوی دوکان بە تواناى کۆگاکردنى 7 ملیار مەتر سێجا گەورەترین کۆگای ئاوی هەرێمە و لەم ساڵدا دۆخێکی جێگیری هەیە:
• ئاستی ئاو (Water Level): ئاستی ئاوەکە گەیشتووەتە 492.20 مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە. ئەمەش زیادبوونێکە بەراورد بە ساڵی 2025 کە 487.87 مەتر بووە.
• داهاتی ئاو (Inflow): بڕی ئەو ئاوەی دەچێتە ناو بەنداوەکەوە بریتییە لە 315 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا.
• خەرجی ئاو (Outflow): بڕی ئەو ئاوەی بەردەدرێتەوە زۆر کەمە و تەنها 27 مەتر سێجا لە چرکەیەکدایە (2 مەتر سێجا بۆ بەرهەمهێنان و 25 مەتر سێجا لە ڕێڕەوی خوارەوە).
• خەزنی ئاو (Storage): لە ئێستادا 2.5450 ملیار (Billion) مەتر سێجا ئاوی تێدایە.
• بۆشایی خەزن (Void): هێشتا بڕی 4.255 ملیار مەتر سێجا شوێنی بەتاڵ ماوە بۆ ئەوەی بەنداوەکە پڕبێت.
2. بەنداوی دەربەندیخان (Derbendikhan Dam)
بە کۆگاکردنى سێ ملیار مەتر سێجا دووەم گەورەترین بەنداوى هەرێمە، ئەم بەنداوە لەمساڵدا بوژانەوەی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە:
• ئاستی ئاو: ئاستەکەی 479.10 مەترە، لەکاتێکدا ساڵی پار 474.13 مەتر بووە.
• داهاتی ئاو: بڕی 239 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا ئاوی دەچێتە ناو.
• خەرجی ئاو: تەنها 12.3 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا ئاوی لێ دەردەچێت (2.3 بۆ کارەبا و 10 بۆ ڕێڕەوی خوارەوە).
• خەزنی ئاو: بڕی 1.9773 ملیار مەتر سێجا ئاوی تێدایە.
• بۆشایی خەزن: ئەم بەنداوە لە پڕبوون نزیکترە بەراورد بە دوکان، و تەنها 0.5947 ملیار مەتر سێجا (واتە نزیکەی 594 ملیۆن) شوێنی ماوە پڕ بێت.
3. بەنداوی دهۆک (Duhok Dam)
بەنداوی دهۆک بچووکترینە لە نێوان سێ بەنداوە سەرەکییەکەدا:
• ئاستی ئاو: گەیشتووەتە 607.92 مەتر.
• داهاتی ئاو: بڕی 0.7678 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا دێتە ناوی.
• خەرجی ئاو: ڕێژەی دەرچوون زۆر کەمە و بریتییە لە 0.037 مەتر سێجا لە چرکەیەکدا.
• خەزنی ئاو: بڕی 0.0341 ملیار مەتر سێجا (واتە 34.1 ملیۆن) ئاوی تێدایە.
• بۆشایی خەزن: تەنها 0.0179 ملیار مەتر سێجا (17.9 ملیۆن) بۆشایی ماوە بۆ پڕبوون.
بەشی دووەم: بەنداوە لاوەکی و بچووکەکان
بەنداوە بچووکەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە ئاودێری و پاراستنی ئاوی ژێر زەوی. کۆی گشتی ئاوی گلدراوە لەم بەنداوانەدا بریتییە لە 0.08575 ملیار مەتر سێجا. خەزنی ئاوی بەنداوەکان بۆ ساڵی 2026 (بە ملیۆن مەتر سێجا) بەم شێوەیەیە:
1. کفری: 6.02
2. حەسەن کەنووش: 0.40
3. ئاوسپی: 21.48
4. تورەجار: 2.11
5. قادر کەرەم: 1.17
6. هەشەزینی: 0.53
7. چەمی سمۆر: 1.09
8. هەراوە: 0.76
9. جەلی: 8.60
10. دێگەڵە: 1.10
11. حەمامۆک: 0.35
12. کۆدەره: 0.15
13. شیوە سوور: 6.01
14. چەمەرگە: 1.60
15. شەوگێر: 1.30
16. ئاقوبان: 2.60
17. دێوانە: 22.60 (ئەمە گەورەترینە لە نێو بەنداوە بچووکەکاندا).
18. بێدوهی: (داتای دیار نییە یان سفرە).
19. خنس: 7.16
20. کەڵەکان: 0.71
تێبینی: بەنداوێکی نوێ بە ناوی “گۆمەسپان” زیاد کراوە کە ئێستا 13.28 ملیۆن مەتر سێجا ئاوی تێدایە.
بەشی سێیەم: شیکاری کۆی گشتی ئاوی هەرێم
بە کۆکردنەوەی هەموو داتاکان، وێنەیەکی گشتی ڕوونمان دەست دەکەوێت:
1. کۆی گشتی خەزنی ئاو (Total Storage):
کۆی گشتی ئەو ئاوەی ئێستا لە سەرجەم بەنداوەکانی هەرێم (سەرەکی، بچووک و ئەوانەی لەژێر جێبەجێکردندان) کۆکراوەتەوە بریتییە لە 4.6554 ملیار (Billion) مەتر سێجا.
o ئەم ڕێژەیە ساڵی 2025 بریتی بووە لە 3.6316 ملیار مەتر سێجا.
o واتە جیاوازییەکە بریتییە لە زیادبوونی +1.0238 ملیار مەتر سێجا ئاو لە یەک ساڵدا.
2. توانای وەرگرتنی ماوە (Total Void):
سەرەڕای باشبوونی ئاستی ئاو، هێشتا بەنداوەکان توانای وەرگرتنی بڕێکی زۆر ئاویان ماوە. کۆی گشتی بۆشایی (Void) لە بەنداوە سەرەکییەکاندا نزیکەی 4.86 ملیار مەتر سێجایە (بە زۆری لە بەنداوی دوکان).
3. تەرازووی داهات و خەرجی ڕۆژانە:
o داهات: ڕۆژانە بڕی 48.065 ملیۆن مەتر سێجا ئاو دێتە ناو بەنداوەکانەوە.
o خەرجی: ڕۆژانە تەنها 3.024 ملیۆن مەتر سێجا ئاو بەردەدرێتەوە.
ئەم جیاوازییە گەورەیە نیشانی دەدات کە سیاسەتی ئێستا “گلدانەوەی ئاوە” بۆ وەرزی هاوین.
بەشی چوارەم: وردەکارییە شاراوە و گرنگەکان
لە شیکردنەوەی داتاکاندا، چەند خاڵێکی تەکنیکی و گرنگ دەرکەوتوون کە شایەنی ئاماژەپێکردنن:
• دابەزینی بەرهەمهێنانی کارەبا:
سەرەڕای ئەوەی ئاستی ئاو زۆر بەرزترە لە ساڵی پار، بەڵام بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا بەشێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە. لەم ڕۆژەدا تەنها 8 مێگاوات (MW) کارەبا بەرهەم هاتووە، لەکاتێکدا ساڵی پار لەم کاتەدا 76 مێگاوات بووە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیدارەی بەنداوەکان پێشینەیان داوە بە پڕکردنی بەنداوەکان نەک بەرهەمهێنانی کارەبا.
• بارانبارین بەرامبەر داهاتی ئاو:
لە خشتەکەدا بڕی بارانبارین (Rainfall) بۆ ئەو ڕۆژە بە 0 تۆمارکراوە لەسەر بەنداوەکان. بەڵام داهاتی ئاو (Inflow) زۆر بەرزە (بە تایبەت دوکان ٣١٥ م٣/چرکە). ئەمە مانای ئەوەیە سەرچاوەی ئاوەکە لە دەرەوەی ناوچەی بەنداوەکەیە (لە دەشتەکانی پشدەر و سەرچاوەکانی دیوەی ئێران و بەفرتووانەوە) دێت، کە ئەمەش نیشانەی باشی ڕێڕەوە ئاوییەکانە.
• بەنداوی دێوانە وەک پاڵەوانی بەنداوە بچووکەکان:
لە نێوان بەنداوە بچووکەکاندا، بەنداوی “دێوانە” بە 22.60 ملیۆن مەتر سێجا، نزیکەی چارەکێکی کۆی ئاوی هەموو بەنداوە بچووکەکانی لەخۆگرتووە، کە گرنگی ئەم بەنداوە دەردەخات لە ناوچەی گەرمیان.
• مەترسی لافاو:
بوونی بۆشایی 4.255 ملیار مەتر سێجا لە بەنداوی دوکان دڵنیایی دەدات کە هەرێم توانای کۆنترۆڵکردنی هەر شەپۆلێکی لافاوی چاوەڕواننەکراوی هەیە لە بەهاردا، بەڵام بەنداوی دەربەندیخان بەهۆی کەمی بۆشاییەکەیەوە (0.59 ملیار)، پێویستی بە چاودێری وردتر دەبێت ئەگەر شەپۆلی بارانی بەهێز بێت.
دەرەنجام
دۆخی ئاوی هەرێمی کوردستان بۆ ساڵی 2026 لە دۆخێکی زۆر “ئەرێنی و پارێزراو”دایە. زیادبوونی زیاتر لە یەک ملیار مەتر سێجا ئاو بەراورد بە ساڵی ڕابردوو دەسکەوتێکی گەورەیە بۆ ئاسایشی ئاو و کشتوکاڵ لە وەرزی هاویندا، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بۆشاییەکى گەورە ماوە بۆ ئەوەى بەنداوەکان پڕببنەوە.
