گۆڕینی ڕژێمی ئێران دەرگای سلێمانی بەڕووی وزەی جیهاندا دەکاتەوە

هەرێمی کوردستان خاوەن یەدەگێکی گەورەی گازی سروشتییە، بەشی زۆری یەدەگەکەشی دەکەوێتە سنوری پارێزگای سلێمانی و ئیدارەی گەرمیانەوە، هەربۆیە ئەگەر حکومەتی هەرێم گازی سروشتی هەناردەی دەرەوە بکات ئەوا (80%) گازی ئەم ناوچەیە پێکیدەهێنێت. بەڵام هەرکاتێک باس لەوەکرابێت ئاستی بەرهەمهێنانی گازی سروشتیی هەرێمی کوردستان قۆناغی پڕکردنەوەی پێداویستی ناوخۆیی تێپەڕاندووە، کێڵگەی گازی کۆرمۆر خۆی لەبەردەم مووشەک و درۆن دا بینیوەتەوە.

گازی هەرێمی کوردستان دەتوانێت لە ئایندەی نزیکدا (%16) پێداویستی تورکیا پڕبکاتەوە، جێگا بە گازی ئێرانی لە تورکیا لێژ بکات. وەک چۆن دەتوانێت بە ڕێژەی (23%) بەشداری لە پێداویستی ڕۆژانەی هێڵی بۆری نابۆکۆ بکات و ڕکابەری گازی ڕوسی بکات بۆ پڕکردنەوەی بەشێکی پێداویستی یەکێتی ئەوروپا. بەڵام گازی هەرێمی کوردستان لەسەر ئاستی ناوچەیی ڕوبەڕووی ڕێگرییەکانی ئێران بووەتەوە، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش ڕووسیا ڕێگەنادات گازی هەرێم خواستی ئەوروپا پڕبکاتەوە، بۆیە هەر ڕێگرییەک بیەوێت تەنیا دەتوانێت لەڕێگەی ئێرانەوە بیکات.

یەدەگی گازی سروشتی لە هەرێمی کوردستان

بەشێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەدەن هەرێمی کوردستان خاوەنی (3%)ی یەدەگی گازی جیهانە، یەدەگی گازەکەی بە 100-200 ترلیۆن پێ سێجا مەزەندە دەکرێت کە دەکاتە نزیکەی (2.8-5.7) ترلیۆن مەتر سێجا، کە بەشی زۆری لە ناوەڕاست و باشوری هەرێمی کوردستان چڕ بووەتەوە، گەورەترین و دیارترینیان کێڵگەکانی گازیش (بنەباوێ، کۆرمۆر، خورمەڵە، میران، چەمچەماڵ، کوردەمیر…)ە.

بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی پەیمانگای ئۆکسفۆرد بۆ لێکۆڵینەوەی وزە، لە ژێر ناوی (Under the Mountains :Kurdish Oil and Regional Politics) کە (Robin Mills) نوسیویەتی و لە مانگی 1ی ساڵی 2016 بڵاوی کردووەتەوە، ئاماژەی بە قەبارەو بەشێک کێڵگەکانی گازی سروشتی لە هەرێمی کوردستان داوە، بەشی هەرە زۆری ئەو یەدەگەش دەکەوێتە سنوری پارێزگای سلێمانی و ئیدارەی گەرمیانەو و بەشێکیشی دەکەوێتە سنوری پارێزگای هەولێر و دهۆکەوە.

بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی دەستەی ڕوپێوی جیۆلۆجی ئەمریکی (United States Geological Survey) هەرێمی کوردستان خاوەنی زیاتر لە (60) ترلیۆن پێ سێجا گازی سروشتییە. هەروەها (تۆنی هیوارد) سەرۆکی کۆمپانیای (Genel energy) تورکی لە ساڵی 2015 ڕایگەیاند مەزەندە دەکرێت هەرێمی کوردستان خاوەنی (5) ترلیۆن مەتر سێجا گازی سروشتی بێت کە نزیکەی (177) ترلیۆن پێ سێجایە.

بە گوێرەی (ڕاپۆرتەکانی وزەی ئەمەریکی) و (Gaffney Cline Associates) یەدەکی سەلمێنراوی غازی هەرێمی کوردستانی عێراق (25) تریلیۆن پێ سێجایە، هەروەها یەدەکی غازی نەسەلمێنراو دەخەمڵێنن بە (200) تریلیۆن پێ سێجا.

هەروەها بە گوێرەی پێشبینییەکانی ڕێکخراوی وزەی جیهانی (IEA)، هەرێمی کوردستان لە توانایدایە تا ساڵی 2035 بە قەبارەی (29)ملیار مەتر سێجا ساڵانە وەبەرهێنانی خۆی لە کەرتی غاز پەرە پێبدات، توانای خۆی 14% بەرزبکاتەوە لە دەکاتە (4)ملیار مەتر سێجای ساڵانە.

هەموو ئەم ئامارانە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن، کەهەرێمی کوردستان قەبارەیەکی گەورەی غازی سروشتی هەیەو شایەنی ئەوەیە پشتی پێ ببەسترێت.

پارتی دیموکراتی کوردستان و نەوت

لە ناوەڕاستی ساڵانی 2000 حکومەتی هەرێمی کوردستان سیاسەتی سەربەخۆی هەناردەکردنی نەوتی پەیڕەوکرد. پەرلەمانی کوردستان یاسایەکی نوێی غاز و نەوتی (ژمارە 22 لە ساڵی 2007) بۆ هەرێمی کوردستان دەرکرد لەسەر بنەمای یاسا نوێیەکە، حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێککەوتنی هاوبەشی بەرهەمهێنانی لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت واژۆکرد و دەستیکرد بە هەناردەکردنی نەوت بۆ بازاڕە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی بۆرییەکانی خۆیەوە.

پاشان لە ساڵی 2022 دادگای فیدراڵی عێراق یاسای غاز و نەوتی لە هەرێمی کوردستان هەڵوەشاندەوە و پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی ناوەندی و حکومەتی خۆجێیی زیاتر گرژتر کرد. ئەمەش ڕێگای سەربەخۆیی دارایی زیاتری چەقاند.

لەدوای دەستپێکردنی هەناردەی سەربەخۆی نەوتی هەرێمی کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان لەسەر ئاستی حکومەت (سەرۆک وەزیران و وەزیری سامانەسروشتییەکان) لەسەر ئاستی ناوچەییش (هەولێر و دهۆک) بووە حاکمی دیفاکتۆی نەوتی هەرێمی کوردستان، ئەو کۆمپانیایانەش کە خاوەندارێتی بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان دەکەن، هەر سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستانن.

هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان لەرێگەی بەندەری جەیهانەوە (هەرێمی کوردستان بۆ تورکیا پاشان بازاڕەکانی ئەوروپا) باڵانسی وزەی لە هەرێمی کوردستان گۆڕی، هەرچەندە لە سنوری پارێزگای سلێمانی کێڵگەی نەوتیی هەن، بەڵام بە ئەندازەی کێڵگە نەوتییەکانی دهۆک و هەولێر قەبارەی بەرهەمهێنانیان نیە، بۆ ئەوەش شارەزایان باس لەوە دەکەن، بەمەبەست دۆخی کێڵگە نەوتییەکانی سنوری پارێزگای سلێمانی بەو دۆخە برا، بۆئەوەی سەرنجی کەرتی نەوت تەنیا لە سنوری دەسەڵاتی پارتی دا بمێنێتەوە.

گازی سروشتی، فریادڕەسی یەكێتیی نیشتمانیی کوردستان

لەبەرامبەر نەوتە بێشومارەکەی پارتی، زۆنی سەوز کە لەژێر دەسەڵاتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندایە، خاوەنی یەدەگێکی گەورەی گازی سروشتییە. یەدەگێک کە دەتوانێت پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە، ئیدارە سەربەخۆکانی گەرمیان و ڕاپەڕین بخاتە سەر نەخشەی وزەی جیهان، ئەگەر لە ڕابردوودا پارتی دیموکراتی کوردستان لە ڕێگەی نەوت و بە خاکی تورکیادا گەیشتبێتە ئەوروپا، ئەوا گازی سروشتی ڕێگەی یەکێتی بەرەو ئەوروپا دەبات. بەڵام ئاڵنگارییەکان چین؟

یەکەم (بەربەستی ناوخۆیی)

ساڵی 2022 كۆمپانیای كار كە شێخ باز خاوەندارێتی دەکات و لە کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان دا باڵادەستە، بە فەرمی دەستبەكاربووە بۆ ئەوەی گازی سوری سلێمانی لە رێگەی بۆریەوە بگوازێتەوە بۆ توركیا، یەكێتیی نیشتمانیی کوردستان رێگریكردووە، هەر لەو کاتەدا دوو بەرپرسی باڵای یەكێتی چونەتە توركیا، یەكێك لە تەوەرەكانی سەردانەکەیان باسی هەناردەکردنی گازی سروشتیی هەرێمی کوردستان بووە.

پێناچێت پارتی دیموکراتی کوردستان ئاسان ڕێگەبدات باڵانسی وزە لە هەرێمی کوردستان ڕاست ببێتەوە بەمشێوەیە: پێگەی نەوت لە هەولێر و دهۆک، پێگەی گازی سروشتیی بۆ سلێمانی و گەرمیان. بەڵکو پارتی دەیەوێت هەر جۆرە دەستبردنێک بۆ گازی سروشتیی و هەناردەکردنی، بڕیارێکی مەرکەزیی بێت و لە هەولێرەوە (حکومەتی هەرێمی کوردستان) ئاڕاستە بکرێت. یەکێتیش ئەوە ڕەتدەکاتەوە و قسە بەناوبانگەکەی بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتی لەو ڕووەوە دیارترین نمونەیە: “مەگەر بەسەر لاشەی مندا گازی سروشتیی هەناردە بکەن”.

وەکچۆن نەوتی هەرێمی کوردستان کە لەڕێگەی بۆرییەوە هەناردە دەکرێت، دیلی دەستی کۆمپانیای (کار گروپ)ە، پارتی مەبەستیەتی ڕاکێشانی بۆری گازی سروشتیش بە هەمان کۆمپانیا بسپێرێت، بەوەش ستراتیژیترین هەنگاوی هەناردەکردن کە ڕاکێشانی بۆری هەناردەکردنەکەیە، دەکەوێتە دەست پارتی.

یەکێتی نایەوێت ئەو هەڵەیەی لە بواری کەرتی نەوتدا بەسەریدا تێپەڕی، لە وەبەرهێنانی کەرتی غازی هەرێمدا دووبارە ببێتەوە، پارتی بە هەمان شێوەی دۆسییەی نەوت کۆنترۆڵی بکات، چونکە بەشی زۆری یەدەگی غازی هەرێم، کێڵگە گەورەکانی دەکەوێتە ئەو سنورەی پێی دەگوترێت ناوچەی سەوز. پارتی لە وەبەرهێنانی نەوتدا کەمترین وەبەرهینانی تێدا کردووە و زۆرترین گرێبەستە نەوتییەکانی لە سنوری ناوچەی زەرد ئەنجامداوە.

دووەم (حکومەتی عێراق)

کەرتی گاز یەکێک دەبێت لە ناکۆکییە گەورەکانی نێوان هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق، ڕەنگە لە هەندێ وێستگەشدا قوڵتر ببێتەوە، چونکە عێراق بۆ پڕکردەنەوەی پێداویستی ناوخۆی، گاز لە دەرەوە هاوردە دەکات بە تایبەت بۆ دابینکردنی کارەبا. بۆ نمونە لە ئێستادا عێراق نزیکەی (6) ملیار دۆلار لە پارەی غازی سروشتی و کارەبا قەرزداری ئێرانە و نەیتوانیوە کارەبای پێویستیش دابین بکات.

بۆیە بە وەبەرهێنانی غازی سروشتی لە هەرێمی کوردستان هەناردکردنی لە دەرەوەی دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی کێشەکان ئاڵوزتر دەبن، بەتایبەت کە ئەوان پێیان وایە هەناردەکردنی نەوت و غازی هەرێم بەبێ گەڕانەوە بۆ حکومەتی ناوەندی پێچەوانەی ماددەکانی (111) و (112)ی دەستوری عێراقە، کە دەڵێت؛
ماددەی (111) (نەوت و غاز موڵکی سەرجەم خەڵکی عێراقن لە هەموو هەرێم و پارێزگاکاندا)
ماددەی (112) یەکەم: حکومەتی فیدراڵی لە گەڵ هەرێم و پارێزگا بەرهەمهێنەکان نەوت و غازی بەرهەمهێنراوی کێڵگەکانی ئێستا بەڕێوە دەبات، بە مەرجێک داهاتەکانیان بەشێوەیەکی دادپەروەری و بە گوێرەی دابەشبوونی دانیشتوان لە سەرجەم پارچەکانی وڵاتدا دابەش بکرێت.

(ڕێگرییە هەرێمیی و نێودەوڵەتییەکان؛ ئێران و ڕووسیا بە نمونە)

لەسەر ئاستی هەرێمیی، ئێران لەپاڵ قەتەر، بە هەناردەکارێکی گەورەی گازی سروشتیی دادەنرێت، بەتایبەت کە تورکیا پشت بە گازی سروشتیی ئێران دەبەستێت، هەروەها وڵاتانی ئەوروپا بەهۆی جەنگی ئۆکرانیا و دژایەتی زۆرینەی وڵاتەکان بۆ ڕووسیا لەو جەنگەدا، ڕوبەڕوی کێشەی گازی سروشتیی بوونەتەوە، بۆیە لە ناوەندەکانی وزەی جیهان زۆرجار باسی هەناردەکردنی گازی سروشتیی هەرێمی کوردستان دەکرێت بۆ پڕکردنەوەی خواستی وڵاتانی ئەوروپا. بەڵام ئێران کە دراوسێی پارێزگای سلێمانیە و سنورێکی فراوانی لەگەڵیدا هەیە، ڕێگە بەوە نادات سلێمانی ببێتە جێگرەوەی گازی وڵاتەکەی، ڕووسیاش بەهەمانشێوە چاوی لەوەی جەنگی ئۆکرانیا وەک دەرفەتێکی گەورە بۆ وزە و بەدیاریکراویش گازی سروشتیی وڵاتەکەی تەماشا بکات، نایەوێت سلێمانی کە هەزاران کیلۆمەتر لەوەوە دوورە، ببێتە سەرئێشە بۆی.

ئێران پێیوایە، هەرێمی کوردستان دەبێتە جێگرەوەی تاران لە فرۆشتنی گازی سروشتی بە تورکیا، چونکە نرخەکەی بۆ تورکیا کەمتر دەبێت، لە کاتێکدا تورکیا یەکێکە لە کڕیارە گەورەکانی گازی سروشتی لە ئێران تا ئەمساڵ (2026) گرێبەستیان پێکەوە هەیە.

لە 8ی ئۆکتۆبەری ساڵی 2017 وەزیری وزەی ڕوسیا (ئەلیکساندەر نۆڤاک) ڕەزامەندی نیشاندا هێڵی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان ببەستێت بە دەریای ڕەشەوە، هاوکات لە 19ی ئۆکتۆبەری ساڵی 2017 و سێ ڕۆژ دوای ڕوداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەر و (هێرشی حکومەتی عێراق بۆ سەر ناوچە جێناکۆکەکان) ڕوسیا بە بەهای 1.8 ملیار دۆلار بە پشکی 60% خاوەندارێتی بۆری نەوتی کوردستان – جەیهانی کڕییوە، سەرباری ئەوەش کۆمپانیای ڕۆزنەفتی ڕوسی قەرزێکی بە گوژمەی 1.2 ملیار دۆلار بە هەرێمی کوردستان بەخشی.

‌خواستی ڕوسیا بۆ کۆنترۆڵکردنی گازی سروشتی هەرێمی کوردستان، یان لانی کەم پشکی هەبێت لەم سەرچاوە گرنگە، بەتایبەت مەترسی هەیە گازی هەرێمی کوردستان ببێتە جێگرەوەی گازی ڕوسیاو ئێران و ئازەربایجان بۆ تورکیا و ئەوروپا، لێرەشەوە فرۆشی خۆی بپارێزێت.

ئەمریکا لەسەر گازی سروشتیی هەرێمی کوردستان چی دەڵێت؟

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە هاوکاری یەکێتی ئەوروپا چاویان لەوەیە پاڵپشتی لە کەرتی گازی هەرێم بکەن و هەناردەی ئەوروپای بکەن، ئەوەش بۆ فشار دروستکردن لەسەر ڕوسیاو کێبڕکێکردن لەگەڵ گازی ڕوسیدا، لە ڕێگەی هاوبەشی پێکردنی هەرێمی کوردستان بە پرۆژەی هێڵی (تاناپ) کە پڕۆژه‌ی دانانی هێڵی بۆڕی و هه‌نارده‌كردنی گازی سروشتییه‌ له‌ڕێی ئه‌نادۆڵی توركیاوه‌، له‌ 17ی تشرینی دووەمی ساڵی 2011، ده‌ست به‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ كرا، كه‌ ده‌ریای ڕه‌ش و ده‌ریای ناوه‌ڕاست به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، له‌ ڕێیه‌وه‌ گازی سروشتی هه‌نارده‌ی بازاڕه‌كانی جیهان ده‌كرێت و ئاسانكاری بۆ كڕیارانی ده‌كات. ئەمریکا پشتگیری پرۆسەکە دەکات.