دوای ئەوەی ئێران هەڕەشەی بۆمبارانکردنی وێستگەی ئەتۆمی دیمۆنا-ی ئیسرائیلی کرد و بەڵێنی دا ئەگەر ئەمریکا پلانی داگیرکردنی زەمینی بە کارتی کورد جێبەجێ بکات، وێستگەکە بەسەر ئیسرائیلدا وێران دەکات، پرسیارێکی دووبارە دێتە ئاراوە: بۆچی ئێران تا ئێستا ئەو وێستگەیەی بۆردومان نەکردووە، سەرەڕای ئەوەی ئیسرائیل پێشتر شوێنە ئەتۆمییەکانی ئێرانی بۆردوومان کردبوو؟
ئەمجارە ئێران ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی وجودی دەبێتەوە و پێدەچێت کارتی دیمۆنا دوایین کارتی بێت کە پەنای بۆ دەبات ئەگەر دەرفەتێک بڕەخسێت، چونکە بە تاکە بژاردە دادەنرێت کە “چەمکی شەمشون” لەخۆدەگرێت، کە ئەگەری پەنابردنە بەر ئەو کارتە سەرەڕای مەترسییە گەورەکان و نیگەرانییەکانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی زیاد دەکات.
وێستگەی دیمۆنا هێمای بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئیسرائیلە، بەڵام بە ئامانج گرتنی کاریگەری گەورەی هەیە، لەوانە کارەساتی تیشکدەری ناوچەکە و ئەگەری کاردانەوەی وێرانکەری ئیسرائیل بە بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە دژی ئێران.
بۆیە لێدانی ڕیاکتۆرەکە هەنگاوێکی زۆر مەترسیدارە کە لەوانەیە ببێتە هۆی زیادبوونی توندوتیژی سەربازی کۆنتڕۆڵ نەکراو.
هەڕەشەی شەشەم
لە 4ی ئاداری 2026، ئاژانسی هەواڵی نیمچە فەرمی ئێران بڵاویکردەوە کە ئەگەر ئیسرائیل یان ئەمریکا هەوڵی گۆڕینی رژێمی کۆماری ئیسلامی بدەن، ئێران وێستگەی ئەتۆمی دیمۆنای ئیسرائیل دەکاتە ئامانج. ئاژانسەکە لە زاری بەرپرسێکی سەربازی ئێرانییەوە دەڵێت هەر هەوڵێکی ئەمریکی یان ئیسرائیلی بۆ ڕووخاندنی ڕژێم لە ڕێگەی چەکدارییەوە، وەڵامی ڕاستەوخۆی دەدرێتەوە کە بریتییە لە ئامانجکردنی وێستگەی دیمۆنا. ئەمە شەشەمین هەڕەشەی ئێرانە بۆ سەر دیمۆنا، دوای پێنج هەڕەشەی پێشوو کە ڕیاکتۆرەکە وەک ئامانجێکی گەورەی جەنگ لەگەڵ ئیسرائیل دانراوە.
لە دیارترین هەڕەشەکانی پێشوو:
– شوباتی 2018: بەرپرسانی سوپای پاسداران هەڕەشەیان کرد کە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئیسرائیل لە کاتی جەنگدا دەبنە ئامانج
– 2ی تشرینی یەکەمی 2021: فەرماندەیەکی باڵای سوپای پاسداران دووپاتی کردەوە کە مووشەکەکانی ئێران توانای لێدانی ڕیاکتۆری دیمۆنایان هەیە ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئێران.
– کانوونی یەکەمی 2021: هێزەکانی سوپای پاسداران سیناریۆی ئەگەری هێرشکردنە سەر ڕیاکتۆرەکەیان داڕشت، لە چوارچێوەی وەڵامدانەوەی هەڕەشەکانی ئیسرائیل.
– 3ی ئاداری 2022: فەرماندەی هێزی ئاسمانی لە سوپای پاسداران، ئەمیر عەلی حاجی زادە هەڕەشەی لێدانی وێستگە ئەتۆمیەکانی ئیسرائیلی کرد.
– ئایاری 2023: میدیاکانی ئێران ئەوەیان پشتڕاستکردەوە کە دیمۆنا لە لیستی ئامانجەکاندایە ئەگەر ئێران ڕووبەڕووی هێرشی ئیسرائیل ببێتەوە.
– حوزەیرانی 2025: لە کاتی یەکەم هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، تاران هەڕەشەکەی دووبارە کردەوە، بەڵام زۆربەیان لە چوارچێوەی هەڕەشەی میدیایی بوو بەبێ ئەوەی پلانێکی سەربازی ڕاستەقینە ڕابگەیەنرێت.
ڕیاکتۆری دیمۆنا کە بە فەرمی بە “سەنتەری توێژینەوەی ئەتۆمی شیمۆن پێرێس” ناسراوە، دەکەوێتە بیابانی نەقەب لە باشووری ئیسرائیل و نزیکەی 30 کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری بیر شابەعەوە دوورە و وەک هێمای بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئیسرائیل دەناسرێتەوە.
بۆچی ئێران بۆردوومانی ناکات؟
ڕیاکتۆری ئەتۆمی دیمۆنا بە یەکێک لە هەستیارترین دامەزراوەکانی ئیسرائیل دادەنرێت و بۆ دەیان ساڵە لەژێر ڕێوشوێنی ئەمنی توند و سیستەمی بەرگری ئاسمانی فرە چیندا بووە، ئەمەش وایکردووە ئامانجێکی زۆر ئاڵۆز بێت بۆ هەر هێرشێکی ئەگەری.
یەکەم: مەترسی پیسبوونی ئەتۆمی
بۆمبارانکردنی وێستگەی ئەتۆمی لەوانەیە ببێتە هۆی کارەساتێکی تیشکدەری گەورە هاوشێوەی ڕووداوەکانی چێرنۆبڵ و فوکوشیما، هەروەها کاریگەرییەکانی پیسبوونەکە بۆ وڵاتانی دراوسێی وەک ئوردن و میسر و فەلەستین و ڕەنگە بەشێک لە کەنداو بڵاو ببێتەوە.
دووەم: ئەگەری تۆڵەسەندنەوەی ئەتۆمی ئیسرائیل
بەگوێرەی بیروباوەڕی ئیسرائیل، هەر هەڕەشەیەکی راستەوخۆ وەک مەترسییەکی ستراتیژی پۆلێن دەکرێت و بە ئامانجگرتنی دیمۆنا لەوانەیە وەک هەنگاوێک لێکبدرێتەوە کە هەڕەشە لە بوونی دەوڵەتی ئیسرائیل دەکات. لەم حاڵەتەدا، ئیسرائیل لەوانەیە پەنا بباتە بەر بژاردەی شەمشون، واتە وەڵامدانەوەی بە هێزێکی زۆر وێرانکەر، لەوانە بەکارهێنانی چەکی نائاسایی وەک ئەتۆمی. بۆیە ئامانجکردنی وێستگەکە بە هێڵی سووری ستراتیجی دادەنرێت.
سێیەم: هێزی بەرگری دەوروبەری وێستگەکە
وێستگەکە دەورەدراوە بە سیستەمی بەرگری ئاسمانی فرە چین، لەوانە سیستەمەکانی Arrow-2 و Arrow-3 و David’s Sling و هەروەها سیستەمی THAAD ئەمریکی و سیستەمە هاوچەرخەکانی دیکە، کە چوونە ناو بەرگری ئاسمانی زۆر زەحمەت دەکات.
چوارەم: حساباتی سیاسی و نێودەوڵەتی
هەر هێرشێک بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکان لەوانەیە ببێتە هۆی دەستێوەردانی سەربازی قورسی ئەمریکا یان هەڵگیرسانی شەڕێکی بەرفراوانی ناوچەکە کە ئێران خۆی لەبەردەم کاردانەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەبینێتەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، پەرەسەندنەکانی ئەم دواییانە نیشانی دەدەن کە ئەگەری بەئامانجگرتنی دیمۆنا هەیە، بەتایبەتی کە ئێران خاوەنی جبەخانەیەکی جۆراوجۆر لە مووشەکی بالستیکی پێشکەوتوو و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی دوورهاوێژە کە توانای گەیشتن بە خاکی ئیسرائیل هەیە.
لەبەر ڕۆشنایی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە، ڕیاکتۆری دیمۆنا هێشتا ئامانجێکی هەستیار و مەترسی ستراتیژی گەورەی تێدایە و تاقیکردنەوەیەکە بۆ توانای ئێران لە بەکارهێنانی جبەخانەی سەربازی لە دژی ئامانجێک کە بە بەرزترین ئاستی ئاسایشی بەرگری پارێزراوە.
هەرچەندە ئیسرائیل بە فەرمی دانی بە هەبوونی چەکی ئەتۆمی دا نەناوە، بەڵام زۆربەی توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە تەلئەبیب جبەخانەیەکی ئەتۆمی نهێنی هەیە و بەرنامە ئەتۆمییەکەی بە یەکێک لە نادیارترین پرۆگرامەکانی چەکی کۆکوژ دادەنرێت.
بەگوێرەی راپۆرتێک کە ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل لە 5ی ئاداری 2026 بڵاوی کردووەتەوە، بڕوای وایە سەنتەری توێژینەوەی ئەتۆمی شیمۆن پێرێز لە نەقەب نزیک شاری دیمۆنا بۆ ماوەی دەیان ساڵە نوێنەرایەتی دڵی بەرنامەی چەکی ئەتۆمی گومانلێکراوی ئیسرائیل دەکات، بەبێ هیچ پشتڕاستکردنەوەیەک یان ڕەتکردنەوەی فەرمی لەلایەن ئیسرائیلەوە.
خەمڵاندنی هەواڵگری سەبارەت بە توانا ئەتۆمییەکانی ئیسرائیل لە ساڵانی شەستەکانەوە دەستیپێکرد، کاتێک ڕیاکتۆری ئەتۆمی دیمۆنا چالاک کرا و دەوڵەت سیاسەتی “ناڕوونی ستراتیژی” گرتەبەر، کە هەبوونی چەکی ئەتۆمی نە پشتڕاست دەکاتەوە و نە نکۆڵی لە بوونی دەکات. مەزەندەش دەکرێت ئیسرائیل نزیکەی 90 کڵاوەی ئەتۆمی هەیە کە لە پلۆتۆنیۆم بەرهەم دەهێنرێن لە ڕیاکتۆری ئاوی قورس لە دیمۆنا.
بەگوێرەی ڕاپۆرتی سەنتەری زانست و ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریکا لە مانگی تشرینی دووەمی 2015، ئیسرائیل نزیکەی 115 کڵاوەی ئەتۆمی و 660 کیلۆگرام پلۆتۆنیۆمی هەیە.
ئیسرائیل هیچ تاقیکردنەوەیەکی ئەتۆمی ڕانەگەیاندووە، بەڵام گومان هەیە لە ساڵی 1979 تەقینەوەیەکی ئەتۆمی لە باشووری ئۆقیانووسی هیندی ڕوویدابێت، کە هەندێک لە توێژەران ئاماژەیان بەوە کردووە, تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ئیسرائیل بووە بە هاوکاری لەگەڵ ئەفریقای باشوور لە سەردەمی ئاپارتایددا.
ئیسرائیل پەیماننامەی بڵاونەبوونەوەی چەکی ئەتۆمی واژۆ نەکردووە، بۆیە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ناچنە ژێر سیستەمی چاودێریی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی، کە ڕێگە بە پشکنینی خولی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی وڵاتانی ئەندام دەدات.
لە 5ی تەمووزی 2025، وێنەی مانگە دەستکردەکان کاری نوێی دروستکردنی ڕیاکتۆری دیمۆنا ئاشکرا کرد، بەگوێرەی شیکردنەوەیەکی تیمی راستی پشکنینی بی بی سی لە ئەیلولی 2025، ئاماژە بە ئەگەری فراوانبوونی بەرنامەی چەکی ئەتۆمی دەکات. بەگوێرەی ئاژانسی هەواڵی ئەسۆشیەتد پرێس، لە مانگی شوباتی 2026، وێنەکانی دیکە بینایەکی گەورەی نیشان دەدەن کە لەوانەیە ڕیاکتەرێکی ئەتۆمی مۆدێرن یان شوێنی کۆکردنەوەی چەک بێت.
لە وەڵامی ئەم توانایانەی ئیسرائیلدا، هەندێک لە شارەزایانی سیاسی عەرەب داوایان لە ئێران کرد چەکی ئەتۆمی هەبێت، بە ئاماژەکردن بە بیرۆکەی پرۆفیسۆری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان کێنیس والتز کە لە ساڵی 2012 لە گۆڤاری فارین پالیسی بڵاوکرایەوە، کە دەڵێت هەبوونی چەکی ئەتۆمی ئێران دەتوانێت سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێز بکات نەک لاوازی بکات.
