لە مانگی سێپتەمبەری 2015دا، عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای ئەوکاتی ئێران ئاراستەیەکی جیاوازی گرتە بەر لەوەی کە رای گشتی لە ئێران و جیهان چاوەڕێیان دەکرد، جیهان هیوایان بە کەمبوونەوەی گرژییەکان هەبوو دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئەتۆمیی لە تەمموزی هەمان ساڵدا. بەڵام خامنەیی لە وتارێکدا بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئیسرائیل 25 ساڵی داهاتوو نابینێت.
کەمتر لە مانگێک دوای ئەم وتارە، کە بووە سەرچاوەیەک بۆ هێزە توندڕەوەکانی ناو ڕژێم، ئەمیر عەلی حاجیزادە، فەرماندەی هێزی هەوا-فەزایی سوپای پاسداران، لە ڕێگەی بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنییەوە ڕەهەندە کردارییەکانی ئەم وتارەی ئاشکرا کرد. حاجی زادە ڕوونی کردەوە کە “شارە موشەکییەکان” لە هەموو پارێزگاکاندا بڵاو بوونەتەوە و لە ژێر چیا بەرزەکان و لە قوڵایی 500 مەتردایە، و ئامادەن بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەی دوژمنان.
هەرچەندە لەو کاتەدا تێگەیشتنێک هەبوو کە ڕژێمی ئێران بەشێکی زۆری سەرچاوە نیشتمانییەکانی بۆ بەرنامە ناوەکی و موشەکییەکان تەرخان کردووە، بەڵام کەم کەس دەیزانی کە تۆڕی شارە موشەکییەکان لە ڕووی فراوانییەوە لە هەندێک شاری ئێران گەورەترن، و هەڵکەندنی ئەم تونێلانە لە ژێر زەویدا لێکەوتەی مرۆیی و ژینگەیی کارەساتباری لێکەوتووەتەوە.
لە چاوپێکەوتنێکی تری تەلەفزیۆنیدا لە سێپتەمبەری 2020، حاجیزادە ڕایگەیاند کە شەو و ڕۆژ کار بۆ دروستکردنی ئەم شارە موشەکییانە دەکرێت، ئەو ئاماژەی بەوە کرد، کە بیرۆکەی سەرەتایی پڕۆژەکە بۆ هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو دەگەڕێتەوە. جەختیشی کردەوە کە ئەو تونێلانەی بۆ پێگەی موشەکی تەرخان کراون، لەلایەن دوژمنانەوە نادۆزرێنەوە.
ئەمیر عەلی حاجیزادە لە کاتی ئەو جەنگە 12 ڕۆژەیەی لە نێوان ئیسرائیل و ئێران ڕوویدا، کوژرا. دوای مردنی، ئەندامێکی سوپای پاسداران بە ناوی ناسر کاوە لە کتێبەکەیدا نووسیویەتی کە حاجی زادە یەکەم کەس بووە بیرۆکەی دروستکردنی شارە موشەکییەکانی لە ناو ڕژێمی ئێراندا خستووەتە ڕوو، تا ڕادەیەکی زۆر بە دامەزرێنەری ئەم پڕۆژەیە دادەنرێت.
کاوە ئاماژەی بەوە کردووە کە حاجی زادە پڕۆژەکەی لەگەڵ ژمارەیەک گەنج دەستپێکردووە؛ لە سەرەتادا تونێل هەڵکەندراون و کۆگا دروستکراون، پاشان وردە وردە گۆڕدراون بۆ شارە موشەکییە تەواوکارییەکان. سەبارەت بە نموونەی سەرەتایی ئەم شارانە، ئاماژەی بە نموونەکانی ڕووسیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چین و کۆریای باکوور کردووە، ئەو ڕوونی کردووەتەوە کە ئەو وڵاتانە خاوەنی “سایلۆ”ی موشەکی هاوشێوەن. هەروەها وتیشی کە حاجی زادە لە کاتی یەکێک لە سەردانەکانیدا بۆ کۆریای باکوور، ئاشنای ئەم بیرۆکەیە بووە، پێش ئەوەی بیگوازێتەوە بۆ ئێران و لەوێ جێبەجێی بکات.
تەکنیکی شارە موشەکییەکان و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان
لە وەسفکردنی شارە موشەکییەکاندا، کاوە ڕوونی کردەوە کە دیزاینەکەیان هاوشێوەی وێستگەی ناوکی (فۆردۆ)یە، بەو پێیەی دامەزراوەکان لە قوڵاییەکی زۆردان و پێکانیان قورسە. ئەم سایلۆیانە سەکۆی هاویشتنیان تێدایە کە بە پەڕەی تایبەت داپۆشراون، لە کاتی هاویشتندا دەجوڵێنرێن و دوای هاویشتنەکەش دووبارە دادەخرێنەوە.
بەپێی گێڕانەوەی ئەم ئەندامەی سوپای پاسداران، لە یەکەم تاقیکردنەوەی هاویشتنی موشەک لە یەکێک لەو شارە موشەکییانەدا، جگە لە حاجی زادە، هەریەکە لە حەسەن تەهرانی، محەمەد باقر قالیباف و ژمارەیەک لە فەرماندەکانی تری سوپای پاسداران ئامادە بوون.
دەربارەی شارە موشەکییەکان
بابەتی شارە موشەکییەکان و تاقیکردنەوەی هاویشتنی موشەکێک کە دروشمێکی لەسەر بوو دژی ئیسرائیل لە ئۆکتۆبەری 2015دا، دەنگدانەوە و مشتومڕێکی فراوانی لەسەر ئاستی میدیایی و نێودەوڵەتی دروستکرد. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئەوروپا ئەم هەنگاوەیان بە “توندکردنەوەی گرژییەکان” و پێشێلکردنی بڕیاری 2231ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دانا.
لە بەرامبەردا، ڕژێمی ئێران بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ئەم موشەکانە بۆ هەڵگرتنی کڵاوەی ناوەکی دیزاین نەکراون، بۆیە بڕیارە نێودەوڵەتییەکەیان پێشێل نەکردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، لەو قۆناغەدا حاجی زادە ئاماژەی بە ڕێککەوتنی ناوەکی و وڵاتانی ڕۆژئاوا کرد و گوتی: “ئەوانەی هیوایان لەسەر بژاردەکانی سەر مێزەکانیان هەڵچنیوە، با تەنها سەیری بژاردەکانی ژێر مێزی سەربازانی ئیسلام بکەن”.
هەروەها حاجی زادە لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا باسی لە بڵاوبوونەوەی پێگە موشەکییەکان لە سەرانسەری وڵات و جێگیرکردنیان لە ژێر زەویدا کرد، بۆ یەکەمجار دیمەنی ڤیدیۆیی یەکێک لەو شوێنانەی نیشاندا کە لە ناو جەرگەی چیایەکدا هەڵکەندرابوو. هەڕەشەی ئەوەشی کرد کە موشەکەکان بە مەودا جیاوازەکانیانەوە لەسەر سەکۆکانی هاویشتن دانراون و ئامادەی کارپێکردنن بە فەرمانی فەرماندەی باڵای هێزە چەکدارەکانی ئێران.
کێوی سەهۆڵین
حاجی زادە ئاماژەی بە دیزاین و دروستکردنی موشەکی دوورمەودا، ناوەندمەودا و کورت مەودا کرد، هێزی سەربازیی ڕژێمی ئێرانی بەراورد کرد بە “کێوێکی سەهۆڵین” کە تەنها بەشێکی بچووکی دیارە. دوای ساڵێک، حسێن سەلامی (فەرماندەی ئەو کاتی سوپای پاسداران) و عەلی لاریجانی (لەوکاتەدا سەرۆکی پەرلەمان بوو) سەردانی دووەم شاری موشەکییان کرد و جەختیان کردەوە کە بەهێزکردنی توانای سەربازی و موشەکیی ئێران جێگەی گفتوگۆ نییە.
لە ساڵی2015وە، وێنەی جیاوازی موشەک و شارە موشەکییەکانی سوپای پاسداران بڵاوکراونەتەوە، و فەرماندەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بەرنامە موشەکییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە بەرگریی و وەڵامدانەوەی ئێران بۆ هەر هێرشێک بەهێزتر دەکات.
ڕاستییەکان لە کاتی جەنگدا
بەڵام کردنە ئامانجی بنکە موشەکییەکان لە کاتی ئەو جەنگە 12 ڕۆژەیەی نێوان ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دەریخست کە ئەم شوێنانە بە تەواوی دەدۆزرێنەوە. ئەمەش بووە هۆی گومان خستنە سەر بانگەشەکانی “بەرپەرچدانەوە”. هەروەها نزیکیی ئەم بنکانە لە ناوچە ئاوەدانەکان و شوێنە خزمەتگوزاری، ئابووری، شوێنەواری و سروشتییەکان، وایکردووە ببنە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ژیانی مرۆڤ.
ئەمڕۆ زانراوە کە شارە موشەکییەکان لە ناوچە فراوان و قووڵەکانی سەرانسەری ئێراندا دروستکراون، لەوانە:
یەزد (لە ناو چیا گرانێتیەکاندا).
خورەماوە، تەورێز، بیدگەنە، سمنان.
حاجیئاباد، هورمزگان، لار، جەم.
بوشەهر، کەرەج، ئەسفەهان.
شوێنەکانی تاران و باکووری ئەهواز (بەتایبەت لە نزیک بەنداوە ئاوییەکان).
تێچووی ئابووری و ژینگەیی
هەر یەکێک لەم شارانە بە ملیۆنان دۆلار لەسەر بودجەی دەوڵەت کەوتوون؛ بودجەیەک کە دەکرا بۆ پەرەپێدانی ژێرخانی گرنگ، باشکردنی ئاستی بژێوی و پاراستنی ژینگە بەکاربهێنرێت. لەبری ئەوە، ئەم وەبەرهێنانە بووەتە هۆی سیاسەتێکی توندڕەوانە، زیادبوونی هەژاری، فشار لەسەر سەرچاوە ئاوییەکان و تێکدانی سروشت.
لە هەندێک حاڵەتدا، لێکەوتەکانی ئەم پڕۆژانە بووەتە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمنی لەگەڵ چالاکوانانی ژینگە و کردنەوەی دۆسیەی دادوەری لە دژیان.
دۆسیەی چالاکوانانی ژینگە و تێچووی دارایی پڕۆژە موشەکییەکان
لە شوباتی 2018دا، داواکاری گشتیی تاران تۆمەتی ئاڕاستەی گروپێک لە چالاکوانانی ژینگە کرد و دەستگیری کردن، بەو بیانووەی کە گوایە لە هەندێک ناوچەی ستراتیژیی وڵاتدا کامێرایان داناوە. تۆمەتی ئەوەیان درایە پاڵ کە ئەوان گوتویانە کامێراکانیان بۆ چاودێری ژینگە بوون، بەڵام لە ڕاستیدا وەک پەردەیەک بۆ چاودێریکردنی چالاکییە موشەکییەکان و گواستنەوەی زانیاری بۆ لایەنی بیانی بەکارهێنراون.
لە هەمان کاتدا، کاووس سەید ئیمامی کە یەکێک بوو لە دیارترین چالاکوانانی ژینگە، لە ناو زینداندا بە شێوەیەکی “گوماناوی” گیانی لەدەستدا. دەسەڵاتی دادوەری ڕایگەیاند، کە هۆکاری مردنەکەی “خۆکوژی” بووە، بەڵام ئەم لێکدانەوەیە ڕووبەڕووی گومان و پرسیارێکی زۆر بووەوە لە ناو ڕای گشتیدا.
دوای چەند ڕۆژێکی کەم و لە 18ی شوباتی 2018دا، فڕۆکەیەکی کۆمپانیای “ئاسمان” لە هێڵی تاران – یاسووج کەوتە خوارەوە و بووە هۆی گیانلەدەستدانی هەموو سەرنشینەکانی کە 65 کەس بوون. لە نێو قوربانییەکاندا 17 چالاکوانی ژینگە و هاوکارانی سەید ئیمامی هەبوون، کە پێشتر ناڕەزایەتییان دەربڕیبوو بەرامبەر بە مردنی سەید ئیمامی و دەستگیرکردنی چالاکوانانی تر بە تۆمەتی سیخوڕی.
پرۆسەی دۆزینەوەی پاشماوەی فڕۆکەکە و ڕادەستکردنەوەی تەرمی قوربانییەکان دواکەوتن و ناڕوونییەکی زۆری بەخۆوە بینی.
تێچووی “ویلایەتی فەقیهـ”
ئیتر بۆ کەس شاراوە نییە کە شارە موشەکییەکانی ژێر زەوی بە ئامانجی بەدیهێنانی خەونی دەسەڵاتی عەلی خامنەیی دروستکراون. ئەگەر زۆرە ئەم دامەزراوانە، جگە لە بەکارهێنانی سەربازی، وەک پەناگەیەک بۆ پاراستنی کەسە نزیکەکانی ڕژێمیش بەکاربهێنرێن. سەرەڕای نەبوونی ئاماری فەرمیی ورد لەسەر تێچووی ئەم پڕۆژانە، بەڵام ئەوەی مسۆگەرە ئەوەیە کە بە وەبەرهێنانی زەبەلاح و پلانی فرە ئاست دروستکراون.
کردارەکانی هەڵکەندن و بنیاتنانی دامەزراوە لە ژێر زەویدا لە قوڵایی نێوان 100 بۆ 500 مەتر تێچوویەکی خەیاڵییان هەیە و پێویستیان بە ئامێری زۆر پێشکەوتوو هەیە. خەرجییەکان هەڵکەندنی تونێل، دروستکردنی سایلۆ، سەکۆی هاویشتن، سیستەمی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ، کۆگای پارێزراو، و سیستەمی ئەمنی و پەیوەندییەکان دەگرێتەوە. جگە لەمانە، دەبێت تێچووی بەرهەمهێنانی موشەکەکان و دابەشکردن و چاککردنەوەشیان هەژمار بکرێت.
کۆی ئەم خەرجییانە دەبێتە ژمارەیەکی گەورە کە ڕەنگە بگاتە ملیارەها دۆلار؛ بڕە پارەیەک کە دەکرا لە ڕێگەیەوە چەندین کێشەی وڵات لە بوارەکانی پەروەردە، تەندروستی و نوێکردنەوەی ژێرخانی گرنگدا چارەسەر بکرێن. دەتوانرێت بەبێ زیادەڕۆیی بوترێت ڕژێمی ئێران بەو بڕە پارەیەی بۆ دروستکردنی هەر “شارێکی موشەکی” خەرجی کردووە، سەدان قوتابخانەی لە شوێنە جیاجیاکانی ئێراندا بنیات دەنا.
تێکدانی ژینگەی کێوی و وشککردنی سەرچاوە ئاوییەکان
لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، بەرزاییەکانی ئێران ڕووبەڕووی قەیرانی زۆر لە بوارەکانی ژینگە، ئاو و ژیانی کێویدا بوونەتەوە و لەم ماوەیەدا، بەشێکی زۆر لە کارێزە کۆنەکان، ڕووبارەکان و سەرچاوە ئاوییە ژێرزەوییەکان وشک بوون یان زۆر لاواز بوون. لە چەندین پارێزگاشدا دیاردەی “نیشتنی زەوی” بڵاوبووەتەوە، لە کاتێکدا ژمارەیەکی زۆر لە ڕوەک و ئاژەڵە کێوییەکان کەوتوونەتە بەردەم مەترسی لەناوچوون یان بە تەواوی فەوتاون.
لەگەڵ ئاشکرابوونی ڕەهەندە فراوانەکانی شارە موشەکییەکان لە ئێران، هۆشیاریی ڕای گشتی سەبارەت بە کاریگەرییە ژینگەییەکانی ئەم پڕۆژانە زیادی کردووە، لەوانە تێکدانی نشینگە سروشتییەکان، گۆڕینی پێکهاتەی جیۆلۆجیی ناوچە شاخاوییەکان، و تێکچوونی سیستمە کۆنەکانی دابەشکردنی ئاو وەک کارێزەکان کە مێژووەکەیان بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە.
شارەزایانی ژینگە ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرنامەی ناسراو بە “خۆبژێوی” یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی وشکبوونی سەرچاوە ئاوییەکان، بەڵام ناتوانرێت نکۆڵی لەوە بکرێت کە هەڵکەندنی تونێلە موشەکییەکان بە ڕووبەرێک کە یەکسانە یان گەورەترە لە ڕووبەری شارێکی تەواو، بووەتە هۆی وشکبوونی کانی و کارێزەکان.
کارێزەکان لە ژێر هەڕەشەی تونێلەکاندا
کارێز سیستمێکی کۆنی گواستنەوەی ئاوی ژێرزەوییە، کە پشت دەبەستێت بە کۆمەڵێک بیری ئەستوونی و تونێلێکی ئاسۆیی بۆ گواستنەوەی ئاو بۆ سەر زەوی بە بەکارهێنانی لێژیی سروشتیی زەوی و بێ پێویستبوون بە پەمپ. ئەم ڕێگەیە یەکێکە لە بەردەوامترین شێوازەکانی دابینکردنی ئاو لە ناوچە وشک و نیمچە وشکەکاندا.
شارە موشەکییەکان بەهۆی هەڵکەوتەی سروشتییان لە ژێر زەویدا و قەبارەی گەورەی هەڵکەندنەکانیان، هەڕەشەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆن بۆ سەر کارێزەکان؛ چونکە هەڵکەندنی قووڵ دەبێتە هۆی بڕین یان لادانی ڕێڕەوی سروشتیی ئاوە ژێرزەوییەکان. لەبەر ئەوەی کارێزەکان پشت بە هاوسەنگییەکی وردی نێوان لێژیی زەوی و ئاستی ئاوی ژێرزەوی دەبەستن، هەر گۆڕانکارییەک لەم هاوسەنگییەدا تەنانەت ئەگەر لە شوێنێکی دووریش بێت، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی لێشاوی ئاو، یان وشکبوونی تەواوی کارێزەکە.
هەروەها گواستنەوە و بەکارهێنانی ئاو بۆ پشتیوانیی ئەم دامەزراوانە، دەبێتە هۆی دابەزینی زیاتری ئاستی ئاوی ژێرزەوی. لەم بارودۆخەدا، ئەو کارێزانەی کە بۆ چەندین سەدە بەپێی کەمترین بەکارهێنان و هاوسەنگیی سروشتی کاریان کردووە، ڕووبەڕووی دابەزینێکی خێرای ئاستی ئاو دەبنەوە و لە کارکردن دەوەستن.
