پەرەسەندنی ناکۆکییە سیاسی و داراییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر بەردەوامە، ئەمەش دوای لێدوانی توندی نێوان سەرکردەکانی عەسائیبی ئەهلی حەق (بزووتنەوەی سادقوون) و پارتی دیموکراتی کوردستان سەبارەت بە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان و ڕادەستکردنی داهاتی ناوخۆ. لەکاتێکدا بزووتنەوەکە داوای بڕینی پشکی هەرێم و یەکلاکردنەوەی کێشەکان بەپێی ڕاپۆرتەکانی چاودێری دارایی دەکات، هاوکات هۆشداری دەدات لە سازشی سیاسی، پارتی دیموکراتی کوردستان ڕەتیدەکاتەوە مووچە بکرێتە بارمتە و جەخت لە پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکان دەکاتەوە و بژێوی هاووڵاتیان بە هێڵی سوور دەزانێت کە نابێت بکرێتە بابەتی سازشکردن.
حسێن شێحانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی سادقوون، لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند: “ڕاپۆرتی فەرمی لایەنە پەیوەندیدارەکانی دارایی دەرچوون، کە لە سەروویاندا وەزارەتی دارایی فیدراڵ و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵن، و بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەن کە هەرێمی کوردستان پابەندی بەڵێنە داراییەکانی نەبووە”، ئاماژەی بەوەش کرد کە “ئەم پرسە ناخرێتە ژێر کاریگەری بۆچوون یان ڕێککەوتنی سیاسی، بەڵکو پشت بە زانیاری و ڕاپۆرتی تەکنیکی فەرمی دەبەستێت”.
شێحانی زانیاری زیاتری دا و گوتی: “داوا لە هەرێم دەکرێت پابەندبوونە یاساییەکانی بەرامبەر بە حکومەتی فیدراڵ جێبەجێ بکات، لە ڕێگەی ڕادەستکردنی تەواوی داهاتە نەوتی و نەوتییەکانەوە، و دواتر داوای شایستە داراییەکانی خۆی لە بودجەی گشتیدا بکات”، ڕوونیشیکردەوە کە “ئەمە ڕاستە ڕێگەی یاساییە بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەکە”.
جەختیشی لەوە کردەوە کە “نابێت مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم ببێتە بابەتی سازشکردن لەلایەن هیچ لایەنێکەوە”، دووپاتیشی کردەوە کە “هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان هاووڵاتی عێراقین، و فەرمانبەرانی هەرێم هەمان ئەو مافانەیان هەیە کە فەرمانبەرانی پارێزگاکانی دیکەی عێراق هەیانە”.
سازشی سیاسی
ئەو ئەندامەی بزووتنەوەی سادقوون “عەسائیب” لە درێژەی قسەکانیدا گوتی: “دەبوو حکومەتی هەرێم مووچەی فەرمانبەرانی بەنیشتمانی بکردایە، بە جۆرێک کە ڕێگە بدات لە ڕێگەی کارتی بانکییەوە خەرج بکرێت و لەو کێشە بەردەوامانەی پەیوەستن بەم دۆسیەیەوە بەدووریان بگرێت”، ئاماژەی بەوەش کرد کە “داوا لە هەرێم دەکرێت پێش ئەوەی داوای ڕەچاوکردنیان لە لایەنەکانی دیکە بکات، خۆی ڕەچاوی هاووڵاتیانی خۆی بکات”.
سەبارەت بە ئەگەری گۆڕانی دۆسیەکە بۆ سازشێکی سیاسی، شێحانی پێی وابوو کە “هەڵەیە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بە لۆژیکی سازشی سیاسی بکرێت، چونکە لایەنی تەکنیکی و دارایی تێدایە کە پەیوەستە بە پاراستنی مافی هاووڵاتیان و گەلی عێراقەوە”.
دووپاتیشی کردەوە کە “دەستووری عێراق بە ڕوونی دەڵێت کە سامانی سروشتی موڵکی گەلی عێراقە، نەک موڵکی پارت یان لایەنە سیاسییەکان، و ئەم مافانە ناتوانرێت ببنە بابەتی مامەڵەپێکردن یان دانوستانی سیاسی”.
لە نوێترین پێشهاتی ململانێکانی نێوان بەغدا و هەولێر لەسەر دۆسیەی مووچە و داهاتەکان، وەزارەتی دارایی و ئابووری لە هەرێمی کوردستان، ڕەخنەی لە لێدوانەکانی عەدنان فەیحان دلێمی، جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران گرت، کە تێیدا داوای لە حکومەتی فیدراڵ کردبوو ناردنی شایستە داراییەکان بۆ هەرێم ڕابگرێت تا ئەو کاتەی یەکلاکردنەوەی تەواو بۆ دۆسیە داراییەکان دەکرێت.
وەزارەتەکە لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاندووە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان هەمیشە ئامادەیی خۆی نیشانداوە بۆ چارەسەرکردنی هەر تێبینییەک یان یەکلاکردنەوەی کێشە داراییەکان و جەختی کردووەتەوە، کە هەرێمی کوردستان تەواوی پابەندبوونەکانی خۆی جێبەجێ کردووە کە لە یاسای کارگێڕی دارایی ژمارە (6)ی ساڵی 2019 و یاسای بودجەی گشتی فیدراڵی ژمارە (13) بۆ ساڵانی 2023 و 2024 و 2025 هاتووە.
هێڵی سوور
هاوکات، فەرهاد ئەترووشی، جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران داواکارییەکانی جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەمان ڕاگرتنی شایستە دارایی هەرێم ڕەتکردەوە، و مووچەی فەرمانبەرانی کوردستانی بە “هێڵی سوور” و بژێوی ڕۆژانە وەسف کرد کە ڕێگە پێدراو نییە ببەسترێتەوە بە ناکۆکییە سیاسی یان ژمێریارییەکانەوە.
ئەترووشی جەختی کردەوە کە بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی دۆسیەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی جیاکردووەتەوە لە هەر ناکۆکییەک یان پابەندبوونێکی سیاسی و دارایی لە نێوان بەغدا و هەولێردا، و پێی وابوو کە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم مافێکی دەستووری و بژێوییە و دروست نییە بکرێتە بارمتەی چەمکی سزادیین یان یەکلاکردنەوەی هاوبەش.
ڕوونیشیکردەوە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان بە هەماهەنگی تەواو لەگەڵ دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵ کاردەکات، و ئەو کەمکردنەوانەی کە بەسەر هەندێک لە بڕە پارە داواکراوەکاندا هاتوون، دەستبەرداربوون نەبووە لەلایەن حکومەتی فیدراڵەوە، بەڵکو لە ئەنجامی پێداچوونەوەی تەکنیکی و یاسایی لێژنە وزارییە تایبەتمەندەکانەوە هاتووە، کە داهاتی ڕاستەقینە و میکانیزمەکانی کۆکردنەوەی داهات و دەسەڵاتە هاوبەشەکانیان بەپێی دەستوور لەبەرچاو گرتووە.
بەیاننامەکە ئاماژەی بەوەش کردووە کە حکومەتی هەرێم لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا تەنها لە نێوان 40 بۆ 50 ملیار دیناری مانگانەی لە داهاتە نەوتییەکان وەرگرتووە، و جەختی کردووەتەوە کە ئەم ژمارانە نوێنەرایەتی داهاتی ڕاستەقینەی بەدەستهاتوو و هاوتای پێوەرە تەکنیکییەکان دەکەن، نەک لە ئەنجامی کەمتەرخەمی یان پێشێلکردنی پابەندبوونەکان بێت.
ئەترووشی جەختی لەوەش کردەوە کە هەرێم داوای یەکلاکردنەوەیەکی گشتگیر دەکات کە شایستە نەدراوەکانی لە بودجەی گشتی، و تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت لەخۆبگرێت، جیا لەو قەرەبووانەی کە لە ئەنجامی ئەو بڕیارانەوە هاتوون کە بوونەتە هۆی زیانی ئابووری بۆ هەرێم، و ڕوونیکردەوە کە ئەم شایستانە زیاترن لەو جیاوازییە داراییانەی کە ئێستا باسیان لێوە دەکرێت.
پابەندنەبوونی هەرێم
پێشتر عەدنان فەیحان دلێمی، جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران، لە بەیاننامەیەکدا کە “العالم الجديد” دوێنێ دووشەممە چاوی لێکردووە، ڕایگەیاندبوو کە حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەند بووە، بەپێی ماددەی (13) لە یاسای بودجەی گشتی ژمارە (13)ی ساڵی 2023 و ئەو ڕێککەوتنەی لە نێوان بەغدا و هەولێردا بۆ ساڵی 2025 واژۆ کراوە، بە ڕادەستکردنی داهاتە نەوتییەکان کە بڕەکەی 391 ملیار دیناری مانگانەیە بۆ حکومەتی فیدراڵ، ئەمەش پشتبەستن بە ڕاپۆرتی نیوە ساڵانەی هاوبەشی دیوانەکانی چاودێری دارایی فیدراڵ و هەرێم بۆ ساڵی 2025.
باسی لەوەشکرد، لیژنەی وزاری شەش قۆڵی لەگەڵ حکومەتی هەرێم گەیشتوونەتە ڕێککەوتنێک بۆ کەمکردنەوەی بڕە پارەکە بۆ 200 ملیار دیناری مانگانە، بەڵام حکومەتی هەرێم، بەپێی بەیاننامەکە، پابەندی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە نەبووە سەرەڕای بەردەوامی حکومەتی فیدراڵ لە پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە ماوەی پێنج مانگی یەکەمی ساڵی 2025دا.
دلێمی ئاماژەی بە ڕێککەوتنێکی دیکە کرد کە لە کۆتایی ساڵی 2025دا گەیشتوونەتە پێی، کە حکومەتی هەرێم پابەند دەکات بە پێدانی 120 ملیار دینار لە داهاتە نەوتییەکان لەگەڵ زیادبوونی ساڵانە بە ڕێژەی 10 لەسەد، بەمەش بڕە پارەی پێویست بۆ ڕادەستکردن لە ماوەی ساڵی 2026دا دەبێتە نزیکەی 132 ملیار دیناری مانگانە.
ڕوونیشیکردەوە، حکومەتی فیدراڵ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی بۆ ماوەی پێنج مانگ لە ساڵی 2025دا داوە، لەکاتێکدا حکومەتی بەغدا هیچ بڕە پارەیەکی لە داهاتە نەوتییەکان لەو ماوەیەدا وەرنەگرتووە، لەکاتێکدا لە ماوەی پێنج مانگی ڕابردووی ساڵی 2026دا تەنها لە نێوان 40 بۆ 50 ملیار دیناری مانگانەی وەرگرتووە، کە ئەمەش بە جیاوازییەکی گەورە دادەنرێت لەو بڕە پارانەی کە شایستەن بەپێی ڕێککەوتن و ڕاپۆرتە چاودێرییە هاوبەشەکان.
