سوزان کیوتاز، نوسەر و ڕۆژنامەنووسێکی سویدییە، لە نوسینێکدا کە لەڕۆژنامەی جیرۆزالیم پۆست-ی ئیسرائیل بڵاوکراوەتەوە، داوا دەکات تەلئەبیب لەپێناو دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی، کورد پڕچەک بکات.
هەر لەو نوسینەدا باس لەوە دەکات: مشتومڕم لەگەڵ فەرماندە حوسێن یەزدانپەنا، سەرۆکی پارتی ئازادیی کوردستان (پاک) کرد، کە گرووپێکی چەکداری کوردییە و بە دەیان ساڵە لە دژی ڕژێمی ستەمکاری ئایەتوڵڵاکانی تاران دەجەنگێت.
لە جەنەڕاڵەکەم پرسی: “ئایا دەبێت ئیسرائیل چەک بداتە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد؟” ئەو بەبێ دوودڵی گوتی: “ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیل و گەلی کورد بە توندی بەیەکەوە بەستراونەتەوە. لەبەر ئەوە، پشتیوانیی لەم شێوەیە تەنها لە بەرژەوەندیی نەتەوەی کورددا نییە، بەڵکو خزمەت بە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خودی ئیسرائیل دەکات.”
دەقی نوسینەکە
چەکدارکردن و پشتیوانیکردنی ئیسرائیل بۆ لایەنە کوردییەکان، کارتێکی گوشاری ڕاستەوخۆ دەداتە دەست ئیسرائیل بۆ کۆنترۆڵی ناوخۆیی تاران.
بە درێژایی دەیان ساڵ، کۆماری ئیسلامیی ئێران و لەم دواییانەشدا تورکیا، پارە و چەکیان داوەتە تۆڕە چەکدارە پەڕگیر و تیرۆریستییەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تاوەکو لە دژی ئیسرائیل بەکاریان بهێنن.
مێژوویەکی دوورودرێژە کاتی ئەوە هاتووە ئیسرائیل لە ڕێگەی ستراتیژی هاوتەریبەوە، بەرپەرچی نەخشە و پلانە وێرانکەرەکانیان بداتەوە؛ نەک لە ڕێگەی بەکارهێنانی میلیشیای نەریتییەوە—وەک ئەو میلیشیا شیعانەی عێراق و یەمەن کە ئێران پشتیوانییان دەکات و پارەیان پێدەدات تا کارە پیسەکانی تاران ئەنجام بدەن—بەڵکو لە ڕێگەی هاوبەشییەکی ڕاستەقینەوە لەگەڵ هاوپەیمانێکی هەرێمیی متمانەپێکراو، کە خاوەنی هاوتەریبیی ئایدۆلۆژی، نەیاری هاوبەش و ئامادەیی بێوچانە بۆ جەنگ؛ واتە ئەو گەلەی گیدعۆن ساعار، وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل، بە “هاوپەیمانی سروشتی” ناوی بردن.
مشتومڕم لەگەڵ فەرماندە حوسێن یەزدانپەنا، سەرۆکی پارتی ئازادیی کوردستان (پاک) کرد، کە گرووپێکی چەکداری کوردییە و بە دەیان ساڵە لە دژی ڕژێمی ستەمکاری ئایەتوڵڵاکانی تاران دەجەنگێت.
لە جەنەڕاڵەکەم پرسی: “ئایا دەبێت ئیسرائیل چەک بداتە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد؟” ئەو بەبێ دوودڵی گوتی: “ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیل و گەلی کورد بە توندی بەیەکەوە بەستراونەتەوە. لەبەر ئەوە، پشتیوانیی لەم شێوەیە تەنها لە بەرژەوەندیی نەتەوەی کورددا نییە، بەڵکو خزمەت بە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خودی ئیسرائیل دەکات.”
ناوبراو ڕایگەیاند کە ئەگەر کوردستان و ئیسرائیل ببنە هاوبەش و هاوپەیمانی ستراتیژی، دەتوانن بەیەکەوە لە بەرامبەر هەرەشە دەوڵەتییەکان و بزووتنەوە پەڕگیرەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا بوەستنەوە، هاوکات لە ڕێگەی پەیوەندی دروستکەرانە لەگەڵ نەتەوەکانی تردا، هاوکار ببن لە بەدیهێنانی سەقامگیری و ئاسایشی زیاتری هەرێمەکە.
هەڵسەنگاندنەکەی جەنەڕاڵ تەواو پێکاوێتی؛ ئیسرائیل و کورد خاوەنی مێژوویەکی دوورودرێژی هاوکاریی نهێنین کە بۆ دەیەی 1960 دەگەڕێتەوە. هەردوولا لە ناو جەنگێکی دژواردا لە دژی هەمان دوژمنی عەرەبی، تورکی و ئێرانی جەنگاون، لە پێناو خەباتی دامەزراندنی نیشتمانێک بۆ گەلە چەوساوەکانیان.
هەردوو گەلی کورد و جوو بەدەست هەمان شەیتاندنی سیستماتیک، دوژمنکاریی میللی و ڕەتکردنەوەوە دەناڵێنن لەلایەن ئەوانەی دژی مافی بوونیانن وەک نەتەوە.
ژمارەی دانیشتووانی کورد نێوان 50 بۆ 60 ملیۆن کەس دەبێت و نیشتمانی باوباپیرانیان کە کوردستانە، پانتاییەکی شاخاویی بەرفراوان دەگرێتەوە لە ناو سنوورەکانی عێراق، ئێران، تورکیا و سووریادا.
تەنها لە دەیەکانی ڕابردوودا، نزیکەی نیو ملیۆن کورد کوژراون و ملیۆنانی دیکەش لەلایەن ئەو چوار دەوڵەتەی کوردستانیان داگیرکردووە، ئاوارە کراون.
لە ئەیلوولی 2017دا، ئەنجامەکانی ڕاپرسیی سەربەخۆیی لە هەرێمی کوردستانی عێراق دەریخست کە زۆرینەیەکی ڕەهای کورد (93٪) دەنگیان بە جیاوبوونەوە دا لە عێراق.
ئیسرائیل تاقە وڵات بوو کە پشتیوانی لەو هەنگاوە کرد. لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەکان، پاشەکشەیەک و دژایەتییەکی بەرفراوان لە ڕاگەیاندنەکانی ناوچەکەدا دژی کورد ئاڕاستە کرا. کورد تۆمەتبار کرا بەوەی “بووکەڵەی زایۆنیزم”ـن و لەگەڵ ئیسرائیل کار دەکەن بۆ دروستکردنی “ئیسرائیلی دووەم”، واتە کیانێک کە جیهانی عەرەبی لێک هەڵبوەشێنێتەوە.
تۆمەتی “ئیسرائیلی دووەم”
دەستەواژەی “ئیسرائیلی دووەم” مێژووەکەی بۆ ساڵی 1966 دەگەڕێتەوە، کاتێک عەبدولعەزیز عوقەیلی، وەزیری بەرگریی ئەوکاتی عێراق کە نەتەوەپەرستێکی عەرەب بوو، کوردی عێراقی تۆمەتبار کرد بە هەوڵدان بۆ دامەزراندنی “ئیسرائیلی دووەم” لە ناوچەکەدا. دوای 60 تێپەڕبوون بەسەر ئەم دەستەواژەیەدا، تا ئێستاش دووبارە دەکرێتەوە کە کوردستان چاو لە “یەهودیستان” دەکات، واتە خاکی جووەکان یان ئیسرائیل.
پڕۆفیسۆر عۆفرا بەنگیۆ، سەرۆکی بەرنامەی دیراساتی کوردی لە سەنتەری مووشێ دایان لە زانکۆی تەلئەبیب، ڕایگەیاند کە “چەمکەکان ئامانجیان شەیتانندنی و لەکەدارکردنی ڕەوایەتیی هەردوو گەلی جوو و کوردە، لەگەڵ بەلاڕێدابردنی پەیوەندییەکان و ناوزەدکردنیان وەک پەیوەندیی ناڕەوا.”
جەنەڕاڵ یەزدانپەنا ڕاست دەکات کاتێک دەڵێت پشتیوانیکردنی دۆزی کورد “خزمەت بە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خودی ئیسرائیل دەکات.” نزیکەی 12 بۆ 15 ملیۆن کورد بە شێوەیەکی سەرەکی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵاتی کوردستان) دەژین، لەسەر سنوورەکانی بەشەکانی تری کوردستان لە تورکیا و عێراق.
چەکدارکردن و پشتیوانیکردنی لایەنە کوردییەکان لەلایەن ئیسرائیلەوە، کارتێکی گوشاری ڕاستەوخۆ دەداتە دەست تەلئەبیب بۆ ڕامالینی کۆنترۆڵی ناوخۆیی تاران.
ئەو هێزە کوردییانەی لەسەر سنوورەکانی ئێران-عێراق جێگیرن، خاوەنی دیسپلینێکی بەرزن؛ پشتیوانیی ئیسرائیل بۆ کورد لە عێراق، سووریا و ئێران، دەبێتە هۆی پچڕاندنی “تەوەرەی شیعی” و لاوازکردنی توانای تاران لە دابینکردنی چەک بۆ دارودەستەکەی لە عێراق و لوبنان.
لە دوای ڕووداوەکانی 7ی ئۆکتۆبەرەوە، تورکیا بووەتە مەڵبەندی سەرکردەکانی ئیخوان موسلمین و حەماس. کەم ڕۆژ هەیە تێپەڕێت و کەسایەتییەکی سیاسی یان گشتیی دیاری تورکیا داوای تێکشکاندنی ئیسرائیل یان ڕزگارکردنی قودس نەکات.
لە ئاداری 2025دا، ڕەجەب تەیب ئۆردۆغان، سەرۆک کۆماری تورکیا، لە میانی نوێژی جەژنی ڕەمەزاندا گوتی: “خودایە، بە خاتری ناوە پیرۆزەکەت، ئیسرائیلی زایۆنیست ماڵوێران بکە.”
لە تەممووزدا، هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا، پێش بەستنی لوتکەی ناتۆ ڕایگەیاند کە ئیسرائیل بووەتە “بارێک بەسەر شانی مرۆڤایەتییەوە کە ئیتر توانای هەڵگرتنی نییە.”
ئەم قسانە هەڵچوونی کاتی و دابڕاو نین؛ بەڵکو ڕەنگدانەوەی هەڵوێستە دوژمنکارانەکەی تورکیان بەرامبەر ئیسرائیل و جوو بە گشتی، لە دوای هێرشە تیرۆریستییەکەی 7ی ئۆکتۆبەری حەماسەوە.
پشتیوانیی ئەنقەرە بۆ گرووپە ئیسلامییە پەڕگیرەکان تەنها حەماس ناگرێتەوە. تورکیا مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە لە پشتیوانیکردنی گرووپە ئیسلامییەکانی سووریا و ناوچەکە. ئەنقەرە ڕەتیدەکاتەوە ئیخوان موسلمین و حەماس وەک ڕێکخراوی تیرۆریستی بناسێنێت، لە کاتێکدا وڵاتانی عەرەبی، لەوانەش عەرەبستانی سعودیی و ئیمارات، ئەو کارەیان کردووە.
نزیکەی نیوەی تەواوی دانیشتووانی کورد لە ناو تورکیادا دەژین، کە دەکاتە نزیکەی 20 ملیۆن کەس و ڕێژەی 20٪ بۆ 25٪ی کۆی دانیشتووانی تورکیا پێکدەهێنن. ئەم دانیشتووانە زیاتر لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵات و باکووری ڕۆژهەڵاتدا (باکووری کوردستان) کۆبوونهتەوە کە هاوسنوورن لەگەڵ بەشەکانی تر لە سووریا و عێراق، کە مەڵبەندی هەندێک لە بەدیسپڵینترین هێزە کوردییەکانن، وەک هێزەکانی پێشمەرگە لە باشووری کوردستان و هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە).
پێویست بە گووتن ناکات کە زۆرینەی ڕەهای کوردانی نیشتمان و دیاسپۆڕا هیوا و ئاواتیان دامەزراندنی نیشتمانی سەربەخۆی کوردە.
پشتیوانیی ڕەوشتیی ئیسرائیل بۆ گەلی کورد بەس نییە. پێویستە ئیسرائیل ڕۆڵێکی کاراتر بگێڕێ لە پشتیوانیکردن و چەکدارکردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورددا.
تێدەگەم کە دەستەکانی ئیسرائیل بەهۆی نەبوونی ئارەزوو یان پابەندبوونی ئیدارەی ئەمریکاوە بۆ کوردستانی سەربەخۆ بەستراونەتەوە. ئەمریکییەکان و هاوپەیمانەکانیان زۆرجار جەخت لەسەر سەروەری و یەکپارچەیی خاکی ئەو وڵاتانە دەکەنەوە کە کوردستانیان داگیرکردووە، لە کاتێکدا ئەوە پشتگوێ دەخەن کە زۆرینەی ڕەهای کورد ڕەتیدەکەنەوە ببەسترێنەوە بەو دەوڵەتە فاشیستە وەهمییانەوە.
نووسەر ڕۆژنامەنووس و توێژەرێکی کوردی-سویدییە و پسپۆڕە لە شیکاریی کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. پێشتر ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری پۆدکاست بووە لە ئیسرائیل بۆ زنجیرەی عەرەبی و ئینگلیزی (Fostering the Lies – The Voice of Truth from the Middle East) لە مەڵبەندی ئۆرشەلیم بۆ کاروباری ئاسایش و دەرەوە. هەروەها وەک بەرهەمهێنەری مەیدانی و ڕۆژنامەنووس لە چەندین دەزگای ڕاگەیاندنی قەتەری کاری کردووە.
