بارزانی: مەترسی ئێران بۆسەر کورد لەمەترسی عێراق کەمتر نییە

ئێران مەترسییەکەی لە عێراق کەمتر نییە: بەڵگەنامەیەک لێکدانەوە و هاوکێشەکانی کوردی عێراق لە ساڵی 1993 ئاشکرا دەکات

بەڵگەنامەیەکی بەریتانیی پایزی ساڵی 1993 ئاڵۆزییەکانی دیمەنی باکووری عێراق (هەرێمی کوردستان) دەخاتە ڕوو؛ ئەو کاتەی سەرکردایەتیی کورد لەنێوان هەڕەشەکانی بەغدا و تاران و بەرژەوەندییەکانی ئەنقەرەدا تەونی پەیوەندییەکانی دەهۆنییەوە. بەڵگەنامەکە ئاشکرای دەکات مەسعوود بارزانی و جەلال تاڵەبانی، وەک دوو سەرکردەی دوو حزبی سەرەکیی هەرێمی کوردستان، هەوڵیان دەدا هاوکارییەکی ئەمنی و ئابووری لەگەڵ تورکیادا پەرە پێ بدەن، هاوکات لە ژێر کاریگەریی تۆپبارانی ناوچە سنوورییەکاندا، بارزانی پێی وابوو مەترسیی ئێران لە مەترسیی عێراق کەمتر نییە.

بەڵگەنامەکە لەلایەن پێگەی (ئێندپێندت)ی عەرەبی بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە سەرکردایەتیی کورد لەنێوان سێ مەترسی و بەرژەوەندیی دژبەیەکدا جووڵاوەتەوە: ڕژێمی سەدام حوسێن کە نیشانەکانی لاوازیی لێ بەدەرکەوتبوو، بەڵام هێشتا توانای مانەوەی لەدەست نەدابوو؛ ئێران کە بارزانی بە «کەمتر لە عێراق مەترسیدار نییە» وەسفی کردبوو بەهۆی پەرەسەندنی تۆپبارانی سنوورەکان؛ و تورکیا کە سەرەڕای ناکۆکییەکانی لەگەڵ کورد، هاوکارییە ئەمنی و ئابوورییەکانی خۆی لەگەڵ ئەم ئیدارە نوێیەی عێراق فراوانتر دەکرد.

پەیامێک، کە دیپلۆماتکارێکی بەریتانی لە دوای زنجیرەیەک دیدار لەگەڵ سەرکردە دیارەکانی کورد (بە تایبەت بارزانی و تاڵەبانی لە ماوەی سەردانەکەیدا لە 6 تا 14ی سێپتەمبەری 1993) ئامادەی کردووە، دەریدەخات کە ئەنقەرە 13.5 ملیۆن دۆلار هاوکاریی پێشکەش کردووە و هەماهەنگیی ئەمنی لەگەڵ سەرکردایەتیی کورد هەبووە، لە کاتێکدا سەرکردایەتیی کورد داوای لە هاوپەیمانان دەکرد هەڵوێستێکی توندتر بەرامبەر تۆپبارانەکانی ئێران نیشان بدەن.

لە بەرامبەردا، تاڵەبانی باسی لە پەرەسەندنی نائارامییە ناوخۆییەکانی عێراق و لاوازبوونی ڕژێمی سەدام دەکرد، بەڵام بارزانی هۆشداریی دەدا لەوەی کە نابێت کەمڕوانین بۆ توانای مانەوەی سەدام هەبێت، بەتایبەت لە سایەی دڵسۆزیی گاردی کۆماری و دەزگا ئەمنییەکان بۆ ڕژێمەکە. لەو قۆناغەدا بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و تاڵەبانی سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوون، وەک دوو هێزی سەرەکی کە دوای هەڵبژاردنەکانی 1992 ئیدارەی ناوچە کوردییەکانیان بەڕێوە دەبرد.

پەیامەکە، کە لە چوارچێوەی دۆسیەیەکی ئەرشیفی بەریتانیا بە ناونیشانی «سیاسەتی ئێران» بۆ ساڵانی 1993 تا 1995 بڵاوکراوەتەوە، وردەکاریی گفتوگۆکانی ئەو بەرپرسە بەریتانییە لەگەڵ سەرکردە کوردەکان دەخاتە ڕوو. دەرکەوتووە کە نیگەرانی لە ئێران پانتاییەکی بەرچاوی لە گفتوگۆکاندا داگیرکردبوو؛ بارزانی ئێران بەوە تۆمەتبار دەکرد کە دژایەتیی ئەزموونی سیاسیی کوردی دەکات و هەوڵی بڵاوکردنەوەی بیرۆکە ئیسلامییەکانی خۆی دەدات، هاوکات ئاماژەی بە تۆپبارانی چڕی سنوورەکان و زیانگەیاندن بە هاووڵاتییان و بەروبوومی کشتوکاڵی کردووە.

هەروەها بەڵگەنامەکە دەریخستووە کە پەیوەندی لەگەڵ تورکیا ئاڵۆزتر بووە؛ سەرەڕای کێشەی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، بارزانی دووپاتی کردووەتەوە کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەنقەرە بە باشی ماوەتەوە، و پەیامی دیبلۆماتکارە بەریتانیەکە بوونی پەیوەندیی ئەمنیی ڕاستەوخۆ و هاوکاریی تورکیای ئاشکرا کردووە. بە بڕوای بارزانی، جۆری مامەڵەی تورکیا نیشانەی ئامادەیی ئەنقەرە بووە بۆ کارکردن لەگەڵ ئیدارەی کوردیدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر.

هەستیارترین بەشی بەڵگەنامەکە پەیوەستە بە لێکدانەوەی داهاتووی ڕژێمی سەدام حوسێن؛ تاڵەبانی باسی لە پشێویی زیاتر لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەغدا کردووە و پێگەی سەدامی بە لاوازتر بینیوە، بەڵام بارزانی لەم ڕووەوە بەئاگاتر بووە و هۆشداریی داوە کە نابێت چاوپۆشی لە توانای مانەوەی سەدام بکرێت بەهۆی مانەوەی وەفاداریی گاردی کۆماری و دەزگا ئەمنییەکان.

پەیوەندی لەگەڵ تورکیا سەرەڕای گرێکوێرەی «پەکەکە»

بەپێی بەڵگەنامە بەریتانییەکە، تاڵەبانی جەختی لەوە کردووەتەوە کە سەرەڕای ئاستەنگەکانی پەیوەست بە پەکەکە، پەیوەندییان لەگەڵ تورکیا بە باشی ماوەتەوە. بە گوتەی تاڵەبانی، ئەنقەرە هەوڵی داوە هاوکارییەکان وەک کارتی گوشار لە دژی کورد بۆ دیاریکردنی هەڵوێستیان بەرامبەر گەمارۆکانی سەر عێراق بەکاربهێنێت، بەڵام ئەم هەوڵە سەرکەوتوو نەبووە و تاڵەبانی پێی وابووە تورکیا پێویستی بەم جۆرە گوشارانە نەبووە.

ئەمە لە سەردەمی سەپاندنی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسەر عێراقدا بوو پاش داگیرکردنی کوەیت لە ساڵی 1990، کە هاوکێشەیەکی پڕ لە دژبەریی بۆ ئەنقەرە و سەرکردایەتیی کورد دروست کردبوو لە نێوان پاراستنی پەیوەندییە مرۆیی و ئابوورییەکان و پابەندبوون بە گەمارۆکانی سەر بەغدا.

تاڵەبانی ڕوونی کردووەتەوە کە «تەنیا دوژمن»ی هاوبەشی نێوان تورکیا و ئیدارەی هەرێمی کوردستان لەو قۆناغەدا پەکەکە بووە، ئەمەش هاوکاریی نێوانیانی خستبووە خزمەت بەرژەوەندیی هەردوولا. بەڵام تاڵەبانی ئەم هاوکارییەی وەک سەرەتایەک بۆ یەکگرتنێکی سیاسیی هەمیشەیی لەگەڵ تورکیا پێناسە نەکردووە، بەڵکوو بەپێی بەڵگەنامەکە، ئەو پێی وابووە تورکەکان نایانەوێت عێراق دابەش ببێت، بەڵام هاوکات ئامادەن لەگەڵ ئەم ئیدارە کوردییەی ئێستاشدا کار بکەن؛ ئەمەش هاوکێشەی پراگماتیکی و واقیعیی سەرکردایەتیی کورد لە مامەڵە لەگەڵ دراوسێ باکوورییەکەیدا دەردەخات.

بارزانی و پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ جەندرمەی تورکیا

بەڵگەنامەکە باس لە هەمان ڕوانگە لەلایەن بارزانییەوە دەکات، کە سەرەڕای گرژییەکان بە باشی ماونەتەوە. بەڵگەنامەکە ئاشکرای کردووە کە بارزانی دوو جار لەگەڵ فەرماندەی هێزەکانی جەندرمەی تورکیا کۆبووەتەوە، لە کاتێکدا جەلال تاڵەبانی لە مانگی سێپتەمبەردا سەردانی ئامەد و شارێکی دیکەی کردووە (کە ناوەکەی لە وێنەی کۆپییەکەدا بە ڕوونی دەرنەکەوتووە) بۆ پێدانی دڵنیایی سەبارەت بە پابەندبوونی ئیدارەی کوردی بە لێکتێگەیشتنی ئەمنیی سنوورەکانەوە. بەپێی بەڵگەنامەکە، گفتوگۆکان گەیشتبوونە ئاستی پێکهێنانی لیژنەیەکی تەکنیکی بۆ لێکۆڵینەوە لە سکاڵاکانی هەردوولا، ئەمەش دەریدەخات کە پەیوەندییەکان لە چوارچێوەی گشتیی سیاسی دەرچووبوون و گەیشتبوونە ڕێکخستنی ئەمنیی مەیدانی.

13.5 ملیۆن دۆلار هاوکاریی تورکیا

لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵگەنامەکە لە زاری بارزانییەوە ئاشکرای دەکات کە شاندێکی تورکیا بە سەرۆکایەتیی بەرپرسێکی ئەو وڵاتە سەردانی ناوچەکەی کردبوو بۆ دۆزینەوەی باشترین میکانیزمی دابەشکردنی پاکێجێکی هاوکاری بە بڕی 13.5 ملیۆن دۆلار، کە لەلایەن حکوومەتەکەی تانسۆ چیلەرەوە پەسەند کرابوو.

بارزانی ئاماژەی بەوە کردبوو کە ئەم هاوکارییە تەنیا بۆ ماوەی ساڵێکە (20ی سێپتەمبەری 1993 تا 19ی سێپتەمبەری 1994)، هەروەها گەیشتبووە ئەو بڕوایەی لە ساڵانی دواتریشدا هاوکارییەکان بەردەوام دەبن. لە ڕوانگەی سەرکردایەتیی کوردەوە، ئەم هاوکارییە تەنیا هەنگاوێکی مرۆیی کاتی نەبوو، بەڵکوو پەیامێکی سیاسی بوو کە ئەنقەرە مامەڵە لەگەڵ واقیعی مانەوەی ئیدارەی کوردی لە باکووری عێراقدا دەکات.

«ئێران لە عێراق کەمتر مەترسیدار نییە»

لە کاتی گەیشتنی گفتوگۆکان بە پرسی ئێران، تۆنی قسەکانی بارزانی بە ڕوونی گۆڕاوە؛ بەڵگەنامەکە باسی ئەوە دەکات بارزانی گوتوویەتی ئێران «لە عێراق کەمتر مەترسیدار نییە». ئەم دەستەواژەیە ئاستی ئەو نیگەرانییە قووڵە نیشان دەدات کە لەو کاتەدا لە سەرکردایەتیی کورددا هەبووە بەرامبەر جموجووڵەکانی ئێران. بارزانی پێی وابووە ئێرانییەکان بە تەواوی دژی «ئەزموونی دیموکراسیی کوردی–عێراقی»ن و ئامانجیان هێنانی «مۆدێلی دیموکراسیی ئیسلامیی خۆیان»ە بۆ عێراق.

بەڵگەنامە بەریتانییەکە ئەم قسانەی وەک لێکدانەوەی خودی بارزانی تۆمار کردووە، نەک وەک ڕاستیی سەلمێنراو لەلایەن خۆیەوە. بە گوتەی بارزانی، ئێران پێی وابووە ئەمریکا باکووری عێراق وەک بنکەیەک بۆ بڵاوکردنەوەی بیرۆکەی دژە ئیسلامی بەکاردەهێنێت، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی پەرەسەندنی گرژییە سنوورییەکان بووە.

چڕبوونەوەی تۆپبارانی ئێران لەسەر سنوورەکان

بەپێی بەڵگەنامەکە، بارزانی نیگەرانیی خۆی لە پەرەسەندنی تۆپبارانەکانی ئێران دەربڕیوە، کە بووەتە هۆی شەهید و برینداربوونی ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییان و لەناوچوونی بەشێکی گەورەی دەغڵودان و بەروبوومی ناوچەکە. هاوکات بێئومێدیی خۆی نیشان داوە لە نەبوونی وەڵامێکی گونجاوی هاوپەیمانان بۆ دەستدرێژییەکانی تاران، و پێی وابووە ئەم بێدەنگییە ئێرانییەکانی هان داوە هێرشی زیاتر بکەن، بۆیە پێویست بووە هاوپەیمانان پەیامێکی زۆر توند ئاراستەی تاران بکەن.

لەندەن: ئێران سەرچاوەی سەرەکیی نیگەرانیی ئیدارەی کوردییە

ئامادەکاری بەڵگەنامەکە لە بەشی «تێبینی و سەرنج»دا هەڵسەنگاندنێکی سەربەخۆی بەریتانیای خستووەتە ڕوو و جەختی کردووەتەوە کە ئێران وەک سەرچاوەی سەرەکیی نیگەرانی بۆ ئیدارەی کوردی ماوەتەوە، هەروەها تۆپبارانەکان بە «چڕ و شڵەژێنەر» وەسف کراون. بەڵگەنامەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە هێزەکانی پێشمەرگە چەکی قورسی پێویستیان بۆ بەرگریکردن لە ناوچەکە پێنەبووە، ئەمەش وای کردبوو باڵادەستیی سەربازیی ئێران ببێتە گوشارێکی بەردەوام.

لێرەدا جیاوازیی نێوان پەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ هەردوو دراوسێکەیدا دەردەکەوێت؛ لە کاتێکدا سنووری ئێران سەرچاوەی تۆپباران بوو، لەندەن پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا بە «بەهێز» وەسف دەکرد، هەرچەندە ئاماژە بە گومانەکانی سوپای تورکیاش بەرامبەر سەرکردایەتیی کورد کراوە.

بەغدا: تاڵەبانی سەدام بە لاواز دەبینێت

دوور لە تاران و ئەنقەرە، بەڵگەنامەکە تیشک دەخاتە سەر شێوازی ڕوانینی سەرکردە کوردەکان بۆ داهاتووی ڕژێمی سەدام حوسێن، نزیکەی دوو ساڵ دوای جەنگی کەنداو و ڕاپەڕینەکەی 1991. تاڵەبانی باسی لەوە کردبوو پێگەی سەدام ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لاوازتر دەبێت، و ڕاپۆرتی بەدەست گەیشتووە لەسەر پشێوی لە ناوچەکانی نێوان بەغدا و تکریت، لەگەڵ ناکۆکی لە نێو پلەدارە باڵاکانی سوپادا.

بارزانی: ئابووریی ناوچەکانی حکوومەت زۆر خراپترە

لەلایەن خۆیەوە، بارزانی هەڵسەنگاندنێکی ئابووریی بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەغدا کردبوو و ئاماژەی بەوە دا کە باری ئابووریی ئەو ناوچانە زۆر خراپترە لە باکووری عێراق. بەپێی بەڵگەنامەکە، نرخی خۆراک لە بەغدا دوو هێندە و نیو بۆ سێ هێندەی نرخی ناوچەکانی باکوور بووە. هەروەها نرخی دۆلار لە بەغدا گەیشتبووە 70 دینار، لە کاتێکدا لە باکوور نزیکەی 35 دینار بوو. بارزانی باسی لە دەرکەوتنی «درز» لە نێو ڕژێمەکەدا دەکرد و هەوڵەکانی سەدامی بۆ ڕێکخستنەوەی نێو ماڵەکەی خۆی لە ڕێگەی هاوسەرگیریی کوڕەکانیەوە بە بێسوود وەسف کردبوو، لە سایەی پەرەسەندنی ململانێی نێوان کوڕەکانی.

هۆشداریی بارزانی: کەمڕوانین بۆ مانەوەی سەدام مەکەن

سەرەڕای پاشەکشەی ئابووری و سیاسیی بەغدا، بارزانی هۆشدارییەکی گرنگی دابووە دیپلۆماتکارانی بەریتانیا. لە کاتێکدا سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراقی دەناسی و بە پیاوی قۆناغەکەی دانەدەنا، بەڵام جەختی کردبووەوە کە نابێت چاوپۆشی لە توانای مانەوەی سەدام لە دەسەڵاتدا بکرێت، چونکە سەدام هێشتا پارێزگاریی لە دڵسۆزیی گاردی کۆماری و دەزگا ئەمنییەکان دەکرد؛ ئەو هێزانەی پێیان وابوو کەوتنی ڕژێم بە واتای کەوتنی ئەوانیش دێت. ئەم ڕوانگەیەی بارزانی تا ڕادەیەک جیاواز بوو لە ڕەشبینییە گەشبینانەکەی تاڵەبانی سەبارەت بە خێرا ڕووخانی ڕژێم.

بەریتانییەکان: گومان لە گەشبینیی بارزانی و تاڵەبانی

کۆتایی هەڵسەنگاندنە بەریتانییەکە لە دیدی سەرکردە کوردەکان پارێزگارتر بوو؛ لەندەن پێی وابوو کە بارزانی و تاڵەبانی لە ئاست قەیرانەکانی سەدامدا «بە شێوەیەکی بەرچاو گەشبینن». بەڵگەنامەکە ڕوونی کردووەتەوە کە زانیاریی سەرکردە کوردەکان زیاتر لە ڕێگەی دانیشتووانی ناوچە تەماسەکانەوە بووە، لەوانە خەڵکی کفری کە ڕۆژانە پەیوەندییان بە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەغداوە هەبووە. بەڵگەنامەکە ناوی کەسایەتییەک بە ناوی «سامی عەبدولڕەحمان» دەهێنێت کە پێش دوو مانگ لەو کاتە پێی وابووە سەدام «لانابرێت»، بەڵام دواتر بە دیپلۆماتە بەریتانییەکەی ڕاگەیاندووە کە پێیوایە لە کۆتاییدا هەر دەڕوات.

لەگەڵ ئەوەشدا، لەندەن ئەم گۆڕانکارییەی بە بەڵگەیەکی تەواو بۆ کەوتنی نزیکی ڕژێم نەدەزانی، بەڵکوو پێی وابوو سەرکردایەتیی کورد «لایەنی کەم لەو قۆناغەدا» تا ڕادەیەکی پێویست واقیعبینن و دەزانن هەر گۆڕانکارییەک کاتی دەوێت و پرۆسەکە خۆیشی پڕ لە مەترسی دەبێت.

بەڵگەنامەیەک کە سێگۆشەی مەترسی و بەرژەوەندی دەکێشێت

لە کۆی گشتیدا، بەڵگەنامە بەریتانییەکە وێنەیەکی ئێجگار ئاڵۆزی هەرێمی کوردستان لە پایزی 1993دا دەکێشێت؛ لە لایەکەوە سەرکردایەتیی کورد لە هەوڵی جێگیرکردنی پەیوەندییەکی پراکتیکیدا بوو لەگەڵ تورکیا سەرەڕای کێشەی پەکەکە و گومانەکانی ئەنقەرە، لە لایەکی دیکەشەوە ئێرانی وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ دەبینی و داوای هەڵوێستی توندی هاوپەیمانانی دەکرد بەرامبەر تۆپبارانەکان.

لە پاشبنەمای دیمەنەکەشدا بەغدا وەک گەورەترین و ڕیشەدارترین مەترسی مابووەوە، تەنانەت لەو کاتانەشدا کە نیشانەکانی لاوازیی بەدەر دەکەوتن. بەڵگەنامەکان دەیسەلمێنن کە تورکیا بۆ کورد تەنیا دەوڵەتێکی دراوسێ نەبوو، بەڵکوو هاوبەشێکی ئەمنی، سەرچاوەی هاوکاری و ڕێڕەوێکی حەتمی بوو بۆ مانەوەی ئەو کیانە نوێیە؛ هاوکات تاران لە گوتەی سەرکردەکاندا وەک هێزێک دەردەکەوت کە هەوڵی دەستوەردان لە پێکهاتەی سیاسی و ئایدۆلۆژیی ناوچەکە دەدات و گوشاری سەربازیی سنووری بەکاردەهێنێت. لە بەرامبەردا، سەدام حوسێن لە لێکدانەوە بەریتانییەکاندا بە توانایەکی زیاتری خۆڕاگرییەوە دەردەکەوت لەوەی نەیارەکانی پێشبینییان دەکرد.