ئەو پرۆسەیەی لە کۆتاییەکانی ساڵی 2024دا بە شێوەیەکی ئاشکرا دەستی پێکرد، سیاسەتی تورکیای بردە قۆناغێکی نوێوە. لە ئابی 2026دا، پەرلەمانی تورکیا چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ چەکدانانی بەمەرج و ڕێکارەکانی تێکەڵکردنەوە پەسەند کرد، دامەزراوە حکومییەکانیش لیژنەی تایبەتیان بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنەکە پێکهێنا.
کەچی هێشتا شتێکی بنەڕەتی کەمە: هیچ ناوبژیوانێک لە ئارادا نییە. بە پێچەوانەی پرۆسەی ئاشتیی ساڵی 2013، ئەمجارە نە نەرویج، نە یەکێتیی ئەورووپا و نە نەتەوە یەکگرتووەکانیش بوونیان هەیە؛ هیچ نێوەندگیرێکی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی لە نێوان لایەنەکاندا دانەنیشتووە کە خاوەنی دەسەڵاتی لێپرسینەوە بێت لە هەردوولا. ڕەنگە ئەمە لە کێشەیەکی تەکنیکیی بچووکی دانوستاندنەکان تێپەڕێت و ببێتە گەورەترین خاڵی لاوازیی تەواوی پرۆسەکە.
پرۆسەیەکی ئاشتی کە خۆی لە ناونانی خۆی بە دوور دەگرێت
ئەنقەرە بە ئەنقەست ناوی دەستپێشخەرییەکەی ناوە “تورکیای بێ تیرۆر”، نەک “پرۆسەی ئاشتیی کورد”، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە لە ڕوانگەی دەوڵەتەوە پرسەکە پرسێکی ئەمنییە، نەک هەوڵێک بۆ قووڵکردنەوەی دیموکراسی. لە ڕوانگەی دەوڵەتەوە، کێشە بنەڕەتییەکە ململانێیەکی سیاسی لە نێوان دوو لایەنی ڕەوادا نییە، بەڵکو نەهێشتن و هەڵوەشاندنەوەی لایەنی بەرامبەرە: ڕێکخراوێکی چەکدار کە لەلایەن تورکیا، ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپاوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پۆلێن کراوە. کەواتە تەلارسازیی دانوستاندنەکان لە دەوری چەکدانان، هەڵوەشاندنەوە و تێکەڵکردنەوە داڕێژراوە.
بەڵام بۆ زۆرێک لە کورد، لەنێویاندا خودی ئۆجەلانیش، پرسەکە لە پەکەکە زۆر گەورەترە؛ پرسەکانی نوێنەرایەتیی سیاسی، زمان، یەکسانی، دیموکراسیی خۆجێیی، هاووڵاتیبوونی دەستووری، سەروەریی یاسا، و شێوازی تێڕوانینی دەوڵەتی تورکیا بۆ ناسنامەی کورد دەگرێتەوە.
ئەم جیاوازییە دەبێتە هۆی دەرکەوتنی دوو چارەسەری تەواو جیاواز. لە حاڵەتی یەکەمدا چارەسەرەکە تەنیا چەکدانانە، لە کاتێکدا لە حاڵەتی دووەمدا چەکدانان تەنیا هەنگاوی یەکەمە. بەم پێیە، هەردوو لایەن بە دوو نەخشەی جیاوازەوە دەچنە هەمان ژوورەوە.
بۆچی لایەنی سێیەم بوونی نییە؟
یەکەم وەڵام سەروەریی دەوڵەتە. دەوڵەتی تورکیا لە ڕووی مێژووییەوە هەمیشە دوودڵ بووە لە نێودەوڵەتیکردنی پرسی کورد. ئەنقەرە نایەوێت ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی یان حکومەتێکی بیانی بکەوێتە نێوان کۆماری تورکیا و هاووڵاتیانی خۆی. لە ڕوانگەی ئەوانەوە، هێنانی نێوەندگیرێکی نێودەوڵەتی ڕەنگە بەو مانایە بێت کە تورکیا لەگەڵ قەوارەیەکی سیاسیی جیاوازدا دانوستاندن دەکات، نەک ئەوەی خەریکی چارەسەرکردنی کێشەیەکی ئەمنی و دەستووریی ناوخۆیی بێت.
پێگەی نێودەوڵەتیی پەکەکەش هۆکارێکی دیکەیە. بەهۆی پۆلێنکردنی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی، حکومەت و ئاژانسە دەرەکییەکان ڕووبەڕووی بەربەستی یاسایی و سیاسی دەبنەوە لە مامەڵەکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵیدا.
بەڵام لێکدانەوەیەکی دیکەش هەیە: ڕەنگە هەردوولا لەوە بترسن کە چاودێرێکی سەربەخۆ دەستی بە چی دەگات. لایەنی سێیەمی ڕاستەقینە تەنیا چاودێری ناکات، بەڵکو پرسیاریش دەورووژێنێت: کێ چیی بەڵێن داوە و لە چ کاتێکدا؟ ئەگەر لایەنێکیان پابەند نەبوو چی ڕوودەدات؟ کێ ڕاستیی چەکدانان پشتڕاست دەکاتەوە؟ کێ پارێزگاری لە شەڕڤانانی پێشوو دەکات؟ کێ گرەنتیی چاکسازیی سیاسی دەکات؟ ئەگەر سیاسەتوانانی کورد دووبارە زیندانی کرانەوە چی دەبێت؟ ئەگەر دەوڵەت گەیشتە ئەو ئەنجامەی پەکەکە بە تەواوی چەکی دانەناوە چی ڕوودەدات؟ خۆ ئەگەر پەکەکەش گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەنقەرە ئەو چاکسازییە سیاسی و یاساییانەی جێبەجێ نەکردووە کە چاوەڕوان دەکران، چی دەبێت؟
ئەمانە ڕێک ئەو پرسیارانەن کە دەبوو نێوەندگیرێکی کاریگەر بییانورووژێنێت.
تارمایی 2015
یادەوەریی پرۆسەی پێشووی ئاشتی ڕەنگە بەهێزترین بەڵگە بێت بۆ پێویستیی گرەنتیی دەرەکی. هەرەسهێنانی پرۆسەی پێشووتری ئاشتیی تورک و کورد لە ساڵی 2015و سەرهەڵدانەوەی شەڕێکی سەخت لە دوای ئەو، سەلماندی کە بەبێ گرەنتیی دامەزراوەیی، دەرفەتێکی سیاسی دەکرێت بە شێوەیەکی لەناکاو لەناو بچێت.
ئەو مێژووە دوودڵییەکانی ئێستا ڕوون دەکاتەوە. پەکەکە و هاوپەیمانە سیاسییەکانی بە تەواوی نیگەرانن لەوەی ئەگەر لە پێشدا چەک دابنێن، هیچ شتێک ڕێگری لە دەوڵەت ناکات لەوەی دواتر یاساکانی یارییەکە بگۆڕێت.
لە بەرامبەردا ئەنقەرەش هەمان نیگەرانیی پێچەوانەی هەیە: ئەگەر دەوڵەت سەرەتا سازشی سیاسی یان یاسایی بکات، چ گرەنتییەک هەیە کە پەکەکە وەک ڕێکخراوێکی چەکدار کۆتایی پێ دێت؟ ئەمە کێشە کلاسیکییەکەی دانوستاندنەکانی ئاشتییە؛ هەردوو لایەن پێش ئەوەی پابەندی خۆیان دەرببڕن، داوای گرەنتی لە لایەنەکەی تر دەکەن.
هەر لەبەر ئەمەیە گرەنتیی لایەنی سێیەم گرنگە؛ ئەوان ڕێگەیەک دەدەنە لایەنەکانی ململانێکە تا متمانە بە پرۆسەکە خۆی بکەن، لە جیاتی ئەوەی ناچار بن متمانە بە یەکتر بکەن.
ڕەنگە ئەنقەرە و ئۆجەلان نەیانەوێت بێگانە دەستێوەردان بکات
لەوانەیە هۆکارێکی قووڵتر لە ئارادا بێت: بۆچی ئەردۆغان و ئۆجەلان بیانەوێت ئەکتەرێکی نێودەوڵەتی بەشدار بێت، لە کاتێکدا هەردوولایان هۆکاری خۆیان هەیە بۆ ئەوەی پرۆسەکە بە تەواوی لەژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بهێڵنەوە؟
لە ڕوانگەی ئەردۆغانەوە، نێوەندگیریی نێودەوڵەتی بە ڕوونی خاوەندارێتیی دەوڵەت بۆ پرۆسەکە لاواز دەکات. بەڵام بۆ ئۆجەلانیش، نێوەندگیرێکی نێودەوڵەتی دەکرێت ئاڵۆزی دروست بکات؛ ئۆجەلان ڕێک بەهۆی ئەو پێگە بێهاوتایەی لەناو بزووتنەوەی کوردیدا هەیەتی، بووەتە ناوبژیوانی سەرەکی. بانگەوازەکەی شوباتی 2025ی بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەکدانان، ئەو وەرچەرخانە بوو کە پرۆسەکەی بەرەو پێش برد و وای لە پەکەکە کرد هەڵوەشاندنەوەی خۆی ڕابگەیەنێت.
لەوانەیە لەبەر ئەم هۆکارەش بێت کە تەلارسازیی دانوستاندنەکانی ئێستا لە دەوری سێگۆشەیەکی سەرنجڕاکێش بنیاد نراوە: ئەردۆغان، ئۆجەلان، و پارتی دەم وەک نێوەندگیر. بەڵام دەم نێوەندگیرێکی بێلایەن نییە؛ ئەکتەرێکی سیاسییە و خاوەن بەرژەوەندی و بنکەی جەماوەریی هەڵبژاردنی خۆیەتی. ئەمەش لە ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆی 1993 یان نێوەندگیرییە نێودەوڵەتییەکانی دیکەی جیهان جیاوازە.
کەواتە، هەرچەندە پرۆسەکە نێوەندگیری هەیە، بەڵام بێبەشە لە گرەنتیکارێکی سەربەخۆ. چاودێرێک لە ساڵی 2025دا هۆشداریی دابوو کە بەبێ نێوەندگیریی لایەنی سێیەم یان گرەنتیی دەرەکی، ڕەنگە بانگەوازەکەی ئۆجەلان بۆ چەکدانان زەحمەت بێت بتوانێت بەسەر ئەو بەربەستانەدا زاڵ بێت کە هەوڵەکانی پێشوویان لەباربرد.
ئایا سەدەیەک لە قەیران دەکرێت ببێتە ڕێککەوتن؟
بەڵێ، بەڵام نەک تەنیا لە ڕێگەی چەکدانانەوە. تورکیایەکی ئاشتیخواز تەنیا بە چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە بەدی نایەت، بەڵکو بەوە بەدی دێت کە هاووڵاتییەکی کورد ناچار نەبێت لە نێوان ناسنامەکەی و هاووڵاتیبوونی تورکیادا یەکێکیان هەڵبژێرێت. تورکیایەکە کە بەشداریی سیاسیی کورد تێیدا وەک پرسێکی ئاسایی سەیر بکرێت، نەک هەڕەشەیەکی ئەمنی؛ تورکیایەکە کە نە ناسیۆنالیزمی تورکی پێویستی بە سڕینەوەی سیاسیی کورد هەبێت، نە خواستی سیاسیی کوردیش پێویستی بە خەباتی چەکداری بێت.
لەگەڵ ئەوەشدا، پرۆسەی ئێستا هەنگاوی زۆر زیاتری ناوە لەوەی ڕەخنەگرانی هەندێک جار دانپیادەنێن. یاساکەی پەرلەمان لە ئابی ٢٠٢٦ میکانیزمی یاسایی بەمەرجی بۆ ئەندامانی پێشووی پەکەکە خوڵقاند، لە کاتێکدا لیژنەکانی جێبەجێکردن لە ئێستادا چاودێریی پرسە یاساییەکان، ئاوێتەبوونەوەی کۆمەڵایەتی و چەکدانان دەکەن. لە ئەیلوولیشدا باس لەوە کرا کە ئۆجەلان بەشداری لەو پانێڵەدا دەکات کە تایبەتە بە دانانی چەک، هەرچەندە ئەمە بە مانای ئازادکردنی ئەو نەبوو.
تەلارسازییەکی باشتر چۆن دەبێت؟
ڕەنگە تورکیا پێویستی بە حکومەتێکی بیانی نەبێت بۆ «چارەسەرکردنی» پرسی کورد، بەڵکو پێویستی بە لایەنێکی سێیەم بێت کە لە یەک کاتدا بتوانێت هەم پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆ مسۆگەر بکات و هەم خاوەندارێتیی ناوخۆییش بپارێزێت. دەکرێت میکانیزمێکی پەرلەمانیی تورکیا شانبەشانی پێکهاتەیەکی چاودێریی خاوەن ئیعتیباری نێودەوڵەتی کار بکات. دامەزراوە یاساییەکانی ئەورووپاش دەتوانن یارمەتیدەر بن لە چاودێریکردنی پابەندبوونەکان بە مافەکانی مرۆڤ و سەروەریی یاسا.
کۆمەڵگەی مەدەنی دەتوانێت چاودێریی جێبەجێکردن بکات؛ پارتە سیاسییە کوردییەکان دەبێت ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبێت؛ قوربانییان و خێزانەکانیان نابێت لەبیر بکرێن؛ وە نابێت دەوڵەت تەنیا دەسەڵات بێت کە بڕیار لەسەر جێبەجێکردنی هەموو بەڵێنەکان بدات.
ئامانجەکە نابێت بەنێودەوڵەتیکردنی سەروەریی تورکیا بێت، بەڵکو بەدامەزراوەییکردنی متمانەیە؛ ئەم جیاوازییەش دەکرێت هەموو هاوکێشەکە بگۆڕێت.
