قەیرانی دارایی و دواکەوتن یان فەوتانی شایستە دارایییەکانی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان، یەکێکە لە ئاڵۆزترین پرسە ئابووری و سیاسییەکان کە ڕاستەوخۆ کاردانەوەی لەسەر ژیانی سەدان هەزار خێزان دروست کردووە. لە کاتێکدا مشتومڕ لەسەر داهاتی فرۆشی ناوخۆیی نەوت و داهاتە نانەوتییەکان بەردەوامە، مەترسیی لەدەستچوونی مووچەی مانگێک یان زیاتری ئەمساڵ، لەنێوان ململانێی هەولێر و بەغداد بووەتە جێی نیگەرانیی سەرەکیی شەقام.
لە دوای ڕاگرتنی هەناردەی فەرمیی نەوتی هەرێم لە ڕێگەی بۆریی جەیهانی تورکیاوە لە ئاداری 2023، هاوکێشەی نەوتی هەرێم گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەسەردا هات:
بەشێک لە کێڵگە نەوتییەکان بەردەوام بوون لە بەرهەمهێنان بە ئاستێکی کەمتر، کە نەوتەکەیان بە شێوەی ناوخۆیی بۆ پاڵاوگەکان یان لە ڕێگەی بازرگانیی ناوخۆیی و تانکەرەوە بە نرخێکی زۆر کەمتر لە نرخی جیهانی فرۆشتووە.
بەشێکی سەرەکی لە داهاتی فرۆشی نەوتی ناوخۆیی، بەپێی ڕاگەیەندراوە فەرمییەکان، دەدرێتە شایستە دارایییەکان و تێچووی کارپێکردنی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت بۆ ئەوەی کارەکانیان ڕانەوەستێت، لەگەڵ پڕکردنەوەی خەرجیی سووتەمەنی بۆ وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا.
حکوومەتی فیدراڵ مەرجی داناوە کە دەبێت سەرجەم نەوتی بەرهەمهێنراو بە کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) بسپێردرێت، یاخود داهاتی فرۆشە ناوخۆیییەکان بە تەواوی بخرێتە ژێر چاودێریی دیوانی چاودێریی دارایی فیدراڵ؛ ئەمەش هۆکاری سەرەکیی ناکۆکییە بەردەوامەکانە.
بۆچی مووچەیەک مەترسیی فەوتانی لەسەرە؟
مەترسیی فەوتانی مووچەیەک (یان قەرزاربوونی لەلایەن حکوومەتەوە هاوشێوەی ساڵانی پاشەکەوت و لێبڕین) لە چەند هۆکارێکە:
بەهۆی دواکەوتنی ناردنی پارە لەلایەن بەغداوە لە سەرەتای ساڵە دارایییەکان یان لە کاتی پێداچوونەوەی لیستەکاندا، زۆرجار پێدانی مووچە مانگێک یان دوو مانگ لە وادەی ڕاستەقینەی خۆی دوادەکەوێت. کاتێک بەغدا پارەی مانگی دیاریکراو بە ناوی هەمان مانگەوە دەنێرێت (بۆ نموونە پارەی مانگی تشرینی یەکەم دەنێرێت بەڵام مووچەخۆر هێشتا مووچەی ئەیلوولی وەرنەگرتووە)، کەلێنێکی ژمێریاری دروست دەبێت کە دەسەڵاتدارانی دارایی ناچار دەکات مانگێک بە “فەوتاو” یان “قەرز” لەقەڵەم بدەن.
بەپێی یاسای بودجە و ڕێککەوتنەکان، دەبێت هەرێم بەشێک لە داهاتی دەروازە سنوورییەکان و باج بگەڕێنێتەوە بۆ خەزێنەی دەوڵەت. هەر کاتێک ناکۆکی لەسەر بڕی ئەم پارەیە دروست ببێت، بەغدا بەشە بودجەی مووچە کەم دەکاتەوە یان ڕایدەگرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی پەککەوتنی دابەشکردنی مووچەی مانگێک.
کاتێک مانگێکی مووچە دەفەوتێت یان دوادەکەوێت، جووڵەی کڕین و فرۆشتن لە بازاڕەکانی هەرێم تووشی سستبوونێکی بەرچاو دەبێت، چونکە ئابووریی بازاڕ بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە مووچەی کەرتی گشتی دەبەستێت.
فەرمانبەران بەهۆی نەبوونی دڵنیایی لە وادەی مووچەکانیان، ڕووبەڕووی کەڵەکەبوونی قەرزی کرێی خانوو، پێداویستیی ڕۆژانە و قەرزی بازاڕ دەبنەوە.
بۆچی هەڵوێستی هەرێم لە چوارچێوەی ڕاگەیەندراودا دەمێنێتەوە؟
لە دوای ڕاگرتنی هەناردەی فەرمیی نەوت لە ئاداری 2023 لە ڕێگەی بۆرییەوە، هەرێم گەورەترین کارتی سەربەخۆییی دارایی و فشاری ئابووریی لەدەستدا. لە ئێستادا حکوومەتی هەرێم لە ڕووی دارایییەوە بە تەواوی بەستراوەتەوە بە خەزێنەی بەغداوە، بۆیە هەر هەنگاوێکی توند یان بایکۆتکردن، ڕەنگە ببێتە هۆی بڕینی یەکجاریی ئەو پارەیەی ئێستا دێت.
داهاتی نانەوتی و ئەو بەشە کەمەی نەوتی ناوخۆ کە دەفرۆشرێت، تەنانەت بەشی نیوەی مووچەی مانگێک ناکات (کە نزیکەی 950 بۆ 990 ملیار دینارە)، ئەمەش وادەکات هەرێم لە دۆخێکدا نەبێت بتوانێت بە ڕوبەڕوی بەغدا ببێتەوە.
دەرکردنی بەیاننامە و لێدوان، ئامرازێکی سیاسیی باوە بۆ گواستنەوەی فشاری جەماوەری لەسەر حکوومەتی خۆجێیی بەرەو بەغدا؛ واتە پەیامەکە ئەوەیە کە “ئێمە کێشەمان نییە، بەڵکو بەغدا غەدر دەکات”. جگە لەوە نەبوونی یەکهەڵوێستی و ململانێی نێوان لایەنە سەرەکییەکانی دەسەڵات لە هەرێم لەسەر پرسی داهات، سنوورەکان و دۆسیەی بەغدا، هەر جۆرە بەرەیەکی یەکگرتووی بۆ گوشار خستنە سەر بەغدا لاواز کردووە.
بۆچی بەغدا بەلایەوە ئاساییە مووچەیەک بفەوتێت؟
وەزارەتی دارایی فیدراڵ لە چوارچێوەی مانگەکانی ساڵنامەی دارایی مامەڵە لەگەڵ مووچە دەکات، ئەگەر لە مانگێکدا هەولێر مەرجەکانی ڕادەستکردنی داهاتی نانەوتی یان لیستی پاکتاوکراوی تەواو نەکردبێت، بەغدا ئەو مانگە نانێرێت و دەچێتە سەر مانگی دواتر؛ بۆ ئەوان ئەمە ڕێکارێکی یاسایی و ژمێریارییە نەک قەرزێکی مرۆیی کە پێویست بێت دواتر قەرەبووی بکەنەوە.
لە ڕوانگەی خەزێنەی دەوڵەتی عێراقەوە کە خۆی ڕووبەڕووی کورتھێنانی دارایی بووەتەوە، نەدانی مووچەی مانگێکی هەرێم یەکسانە بە دەستپێوەگرتن و پاشەکەوتکردنی نزیکەی 1 تریلیۆن دینار لە خەرجییە گشتییەکان.
مووچەخۆر و فەرمانبەری هەرێم بەشێک نین لە دەنگدەرانی سەرکردە و پارتە باڵادەستەکانی بەغدا، بۆیە ناڕەزایەتی یان بایکۆتی دەوام لە شارەکانی هەرێم هیچ فشارێکی سیاسی یان هەڵبژاردن لەسەر دەسەڵاتدارانی بەغدا دروست ناکات؛ بەپێچەوانەوە، زۆرجار توندبوون بەرامبەر هەرێم لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوور وەک جێبەجێکردنی یاسا لێکدەدرێتەوە.
بەر ئەوەی زیاتر لە دە ساڵە (لە سەرەتای 2014ەوە) مووچەی هەرێم لە دۆخی پاشەکەوت، لێبڕین و دواکەوتندایە، بابەتەکە لای بڕیاربەدەستانی بەغدا سیفەتی قەیرانی لەناکاو و نائاسایی لەدەستداوە و بووەتە بابەتێکی ڕۆتینی.
