گۆڕانکاری لە نرخی فەرمیی دۆلار لە 1,332 دینارەوە بۆ 1,552 دینار و بازدانی نرخی بازاڕی هاوتەریب بۆ 1,700 دینار (170,000 دینار بۆ هەر 100 دۆلارێک)، بازاڕی خانووبەرە و یەکەکانی نیشتەجێبوونی خستووەتە ناو دیاردەیەکی ئابووریی دژبەیەکەوە کە بە هەڵاوسانی کەرتی خانووبەرە دەناسرێت. لەم دۆخەدا، هەرچەندە نرخی یەکەکانی نیشتەجێبوون بە پیوانەی دۆلار ڕووی لە شکان کردووە، بەڵام لەسەر هاوڵاتی (کە داهاتەکەی بە دینارە) تێچووی کڕین و قیستەکان قورستر بووە و به‌های ڕاستەقینەی سەرمایەکەشی دادەبەزێت.
گۆڕانی نرخی دۆلار و داڕمانی هێزی کڕینی دینار
کاتێک حکومەت نرخی فەرمی لە 1,332 دینار دەگۆڕێت بۆ 1,552 دینار، بەهای دۆلار بە ڕێژەی 16.52% بەرز دەبێتەوە، بەڵام لەبەرئەوەی مامەڵەی کڕین و فرۆشتنی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە بازاڕی ڕاستەقینەدا بە دۆلاری کاش یان بە نرخی بازاڕی هاوتەریب (1,700 دینار) ئەنجام دەدرێت، بارگرانیی سەر شانی هاوڵاتی دەگاتە 27.63% بەراورد بە نرخی پێشوو.
نمونەیەک بە ژمارە:
فەرمانبەرێک بە مووچەی 1,000,000 دینار، پێشتر مووچەکەی بەرامبەر بە 750 دۆلار بوو، لە نرخی نوێی حکومەتدا دادەبەزێت بۆ 644 دۆلار، و لە بازاڕی ئازادیشدا تەنها 588 دۆلار دەکات. واتە ئەم فەرمانبەرە مانگانە 162 دۆلار لە بەهای مووچەکەی کەم بووەتەوە بێ ئەوەی مووچەکەی بە دینار دەستکاری کرابێت.
جیاوازیی دوو نرخەکە (1,552 و 1,700): لە نێوان نرخی فەرمیی حکومەت و نرخی بازاڕدا 14,800 دینار جیاوازی هەیە بۆ هەر 100 دۆلارێک. چونکە خاوەن موڵک و کۆمپانیاکان مامەڵە بە نرخی فەرمی ناکەن و دۆلاری کاش یان نرخی بازاڕ وەردەگرن، کڕیار هەر لە ساتی گۆڕینەوەی پارەکەیدا نزیکەی 9.5% زەرەری دەستبەجێ دەکات.
بۆچی شکانی نرخی شوقە بە دۆلار هێشتا زیانە بۆ کڕیار؟
کێشەی سەرەکیی بازاڕی نیشتەجێبوون لە عێراق و هەرێمی کوردستان ئەوەیە کە داهاتی هاوڵاتی بە دینارە، بەڵام نرخاندنی یەکەی نیشتەجێبوون بە دۆلارە.
ئەگەر نرخی یەکەیەکی نیشتەجێبوون بە دۆلار وەک خۆی بمێنێتەوە، ئەوا تێچووەکەی بە دینار به‌پێی نرخی بازاڕی هاوتەریب بە شێوەیەکی بەرچاو هەڵدەکشێت:
زۆرجار هاوڵاتی دەبینێت شوقەیەکی 100,000 دۆلاری لە بازاڕدا نرخی شکاوە بۆ 85,000 دۆلار یان 80,000 دۆلار و وا دەزانێت هەرزان بووە، بەڵام بەپێی هاوکێشەی دارایی، بۆ ئەوەی هاوڵاتییەک کە داهاتەکەی دینارە هەمان بڕە دیناری پێشووی لێ بڕوات، دەبێت نرخی یەکەکە بە دۆلار لانیکەم بە ڕێژەی 21.65% بشکێت.
شوقەیەکی 100,000 دۆلاری (10 دەفتەری) وەک نموونە: لە سەردەمی دۆلاری 1,332 دیناریدا، ئەم شوقەیە بە 133 ملیۆن و 200 هەزار دینار دەکڕدرا. بەڵام ئەمڕۆ بە نرخی فەرمیی نوێ دەبێتە 155 ملیۆن و 200 هەزار دینار، و لە بازاڕی هاوتەریبیشدا (بە 170 هەزار) دەگاتە 170 ملیۆن دینار. واتە کڕینی هەمان شوقە 36 ملیۆن و 800 هەزار دینار گرانتر کەوتووە لەسەر هاوڵاتی.
ئەگەر نرخی شوقەکە 15,000 دۆلاریش بشکێت: وا دابنێ خاوەنی ئەو شوقە 100 هەزار دۆلارییە، بەهۆی بێبازاڕییەوە نرخەکەی کەم دەکاتەوە بۆ 85,000 دۆلار (واتە 15% داشکاندن دەکات). کاتێک هاوڵاتییەک دەیەوێت بە دینار ئەو 85 هەزار دۆلارە لە بازاڕدا بکڕێت، دەبێت 144 ملیۆن و 500 هەزار دینار بدات. واتە هەرچەندە شوقەکە بە دۆلار سەد و پەنجا وەرەقە هەرزان بووە، بەڵام هێشتا لەسەر هاوڵاتییەکە 11 ملیۆن و 300 هەزار دینار گرانتر دەکەوێت بەراورد بە نرخی پێشوو!
تەنانەت ئەگەر 20,000 دۆلاریش بشکێت: ئەگەر شوقەکە لە 100 هەزار دۆلارەوە دابەزێت بۆ 80,000 دۆلار، تێچووەکەی بە دینار لە بازاڕدا دەکاتە 136 ملیۆن دینار، کە هێشتا 2 ملیۆن و 800 هەزار دینار گرانترە لەو کاتەی شوقەکە بە 100 هەزار دۆلار بوو.
کەی هاوڵاتی قازانج دەکات؟ تەنها کاتێک کڕیار بە دینار زەرەر ناکات کە نرخی یەکەکە بە دۆلار لە 22% زیاتر بشکێت؛ واتە شوقە 100 هەزار دۆلارییەکە دابەزێت بۆ خوار 78,000 دۆلار.
تەڵەی قیستەکان و دووجار زیانکردنی هاوڵاتی
گەورەترین قوربانی لەم هاوکێشەیەدا ئەو هاوڵاتییانەن کە بە شێوازی قیستی درێژخایەن یەکەی نیشتەجێبوون دەکڕن یان کڕیویانە، چونکە کۆمپانیاکانی وەبەرهێنان گرێبەستەکانیان بە دۆلار تۆمار دەکەن و لە کاتی وەرگرتنی قیستدا داوای دۆلاری کاش یان نرخی دۆلار لە بازاڕی هاوتەریب دەکەن.
نموونەی کرداری؛ کڕینی شوقەیەکی 100,000 دۆلاری بە قیست
وا دابنێ هاوڵاتییەک یەکەیەکی بە نرخی 100,000 دۆلار کڕیوە بە پێشەکیی 25% ($25,000) و بڕی 75,000 دۆلار قەرزی لەسەر ماوە:
قەرزە ماوەکەی کە 75,000 دۆلارە، لە نرخی 1,332 دیناردا بریتی بوو لە 99,900,000 دینار. بەڵام لە نرخی بازاڕی هاوتەریب (1,700 دینار) هەمان قەرز دەبێتە 127,500,000 دینار. واتە بەبێ ئەوەی یەک مەتر زەوی زیاد بووبێت، 27,600,000 دینار قەرزی زیاتر چووەتە سەر شانی هاوڵاتییەکە کە نزیکە لە تەواوی ئەو پێشەکییەی لە سەرەتاوە داویەتی.
کاتێک هاوڵاتییەکە توانای دانی قیستی مانگانەی نامێنێت چونکە قیستی 500 دۆلاری لە 666 هەزارەوە بووە بە 850 هەزار دینار و خەرجیی خۆراک و پێداویستییەکانی ڕۆژانەش بە ڕێژەی 27% گران بوون، ناچار دەبێت یەکەکەی لە بازاڕێکی شکاودا بفرۆشێتەوە.
ئەگەر بەهۆی شکانی بازاڕەوە یەکەکەی بە 20% کەمتر واتە بە 80,000 دۆلار بفرۆشێتەوە:
لەو 80,000 دۆلارە، دەبێت 75,000 دۆلار بداتەوە بە کۆمپانیا لەبری قەرزەکەی.
تەنها 5,000 دۆلار بۆ خۆی دەمێنێتەوە، لە کاتێکدا خۆی 25,000 دۆلار پێشەکیی داوە؛ واتە 80%ی سەرمایەکەی خۆی ($20,000) بە تەواوی دەفەوتێت.
بۆچی لەم دۆخەدا کڕیاری نوێش زەرەرمەندی یەکەمە؟
تەنانەت ئەو هاوڵاتییەی قەرزار نییە و لە ئێستادا دەیەوێت یەکەی نیشتەجێبوون بکڕێت، ڕووبەڕووی چوار مەترسیی ڕاستەوخۆ دەبێتەوە:
- لێدانی دووسەرە لە نێوان دوو نرخی دۆلاردا (1,552 بەرامبەر 1,700): جیاوازیی نێوان نرخی فەرمیی حکومەت و نرخی بازاڕ 14,800 دینارە بۆ هەر 100 دۆلارێک (واتە 9.54%). کاتێک هاوڵاتی دیناری هەیە و دەیەوێت یەکەیەک بە 100,000 دۆلار بکڕێت، خاوەن موڵک یان کۆمپانیا ئامادە نییە بە نرخی 1,552 دینار لێی وەربگرێت، بۆیە هاوڵاتی ناچارە لە بازاڕی هاوتەریب بە 170,000 دینار دۆلار بکڕێت و تەنها لە جیاوازیی ئاڵوگۆڕی دراودا دەستبەجێ 14,800,000 دینار زەرەر دەکات.
- کاتێک بەهای دۆلار دەگاتە 1,700 دینار، چینی ناوەند (کە بزوێنەری سەرەکیی کڕینی شوقە و خانووی نێوان 50 بۆ 120 هەزار دۆلارن) توانای پاشەکەوتکردنیان نامێنێت. بەمەش خواست دادەبەزێت و خستنەڕووی فرۆشتنی ناچاری زیاد دەکات. کڕین لە سەرەتای شەپۆلی دابەزینی نرخدا وا دەکات کڕیار دوای چەند مانگێک ببینێت هەمان یەکە بە 10% بۆ 15% کەمتر لە بازاڕدا دەفرۆشرێت.
- کەرەستەی بیناسازی (شیش، چیمەنتۆ، ئەلەمنیۆم، کارەباییات و میکانیک) زۆرینەی هاوردەکراون و بە نرخی دۆلاری هاوتەریب (1,700) دەکڕدرێن. کاتێک فرۆشی کۆمپانیاکان کەمدەبێتەوە و کڕیارە کۆنەکان ناتوانن قیست بدەن، کۆمپانیاکانی وەبەرهێنان تووشی کورتهێنانی نەختینە دەبن. کڕینی یەکەی تەواونەکراو (لەسەر نەخشە) لەم دۆخەدا مەترسیی وەستانی پڕۆژەکە یان دابەزاندنی کوالێتیی کەرەستەکانی لێ دەکەوێتەوە.
- چونکە کرێچییەکانیش مووچە و داهاتیان بە دینارە، ناتوانن کرێی مانگانە بە دۆلار یان بە هاوتای 1,700 دینار بدەن. لە ئەنجامدا کرێی خانووبەرە بە دینار جێگیر دەبێت یان کەمێک زیاد دەکات، کە بە پێوەری دۆلار داهاتی ساڵانەی کرێ لە دەوروبەری 6%–7% دادەبەزێنێت بۆ کەمتر لە 4%.
پێوەری دارایی بۆ پاراستنی هاوڵاتی لە زیانکردن
بۆ ئەوەی هاوڵاتی لەم دۆخەدا نەبێتە قوربانیی هەڵبەز و دابەزی دراو و شکانی بازاڕ، پێویستە پێش هەر بڕیارێکی کڕین ئەم پێوەرانە پەیڕەو بکات:
ئەگەر داهاتت بە دینارە، هیچ یەکەیەک مەکڕە ئەگەر نرخەکەی بە دۆلار لانیکەم بە ڕێژەی 22% بۆ 25% کەمتر نەبێت لە نرخی سەردەمی دۆلاری 1,332 دیناری، چونکە هەر داشکاندنێکی کەمتر لە 21.65% تەنها قەرەبووی دابەزینی بەهای دینارەکەت ناکاتەوە.
لە کاتی کڕینی یەکە بە قیست، بە هیچ شێوەیەک گرێبەستی کراوە بە دۆلار واژۆ مەکە، بەڵکو مەرج دابنێ کە قیستەکان بە دیناری عێراقی یان بە نرخی فەرمیی حکومەت (1,552 دینار یان کەمتر) جێگیر بکرێن تا لە مەترسیی بازدانی زیاتری بازاڕی هاوتەریب پارێزراو بیت.
ئەگەر مووچەکەت بە دینارە، نابێت کۆی قیستی مانگانەت لە 30% بۆ 35%ی داهاتەکەت تێپەڕێت، و پێویستە حیساباتی قیستەکەت لەسەر ئەگەری گەیشتنی 100 دۆلار بە 180,000 دینار بکەیت نەک نرخی ئەمڕۆ، بۆ ئەوەی لە ئەگەری هەر شۆکێکی تردا تووشی فرۆشتنی ناچاری و فەوتانی پێشەکییەکەت نەبیت.
لە دۆخی شکانی بازاڕ و گرانبوونی دۆلاردا، تەنها یەکەی ئامادە و تاپۆکراو (تەواوبوو) بە کاش و بە داشکاندنی گەورە بکڕە، چونکە پڕۆژە تەواونەکراوەکان زۆرترین ئەگەری دواکەوتن و پەککەوتنی داراییان لەسەرە.
