لێکەوتەکانی جەنگی ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل، بە ئەندازەی نیشاندانی نەخشەیەکی “کوردستانی گەورە” بۆ تورکیا مایەی تووڕەیی و بێزاریی نەبوو، ئەنقەرە لەسەر ئاستی باڵا ئیدانەی نیشاندانی نەخشەکەی لە سێ کەناڵی بەناوبانگی ئەمریکی و فەرەنسی کرد.
ڕۆژی هەینی لە کەناڵەکانی فۆکس نیوز، سی ئێن ئێن-ی ئەمریکی و کەناڵی BFMTVی فەرەنسی لە ڕووماڵی تایبەت بە جەنگی ئێران و ئەمریکا نیشاندرا، بەڵام نەخشەکە وەك بۆمب لە تورکیا تەقییەوە، سەرۆکایەتی کۆماری ئەو وڵاتە لەڕێگەی ڕاگەیاندنەکەیەوە بە توندی هەڵوێستی خۆی نیشاندا و گوتی: ئەو جۆرە ڕووماڵانە ناتوانن واقعی کۆمەڵایەتی و پێکەوە ژیان بگۆڕن.
بۆچی تورکیا هەمیشە بە نەخشەی کوردستانی گەورە نیگەران دەبێت؟
نزیکەی 15-20%ی دانیشتوانی تورکیا کوردن و زۆربەیان لە باشووری ڕۆژهەڵاتن. ئەگەر دەوڵەتی کوردی لە ناوچە کوردنشینەکانەوە دروست بکرایە، دەکرا خاکی تورکیا بگرێتەوە، کە ئەنقەرە بە توندی دژایەتی دەکات.
تورکیا ترسی ئەوەی هەیە ئۆتۆنۆمی کورد لە عێراق یان سوریا ئیلهامبەخش بێت بۆ داواکاری هاوشێوە لە ناوخۆی تورکیادا. نەخشەکانی “کوردستانی گەورە” دەوڵەتێکی پۆتانسێلی کوردی لە سەرانسەری تورکیا، عێراق، سوریا و ئێران نیشان دەدات، tورکیا نیگەرانە لەوەی دەوڵەتێکی لەو شێوەیە هاندەری جیابوونەوە و هەڕەشە بێت لە سنوورەکانی، هەروەها گروپە چەکدارە کوردییەکان بەهێز بکات.
کوردستان ناوچەیەکی جوگرافیای سنووربەزێنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کورد وەک نەتەوەی زۆرینە، شانبەشانی نەتەوەکانی دیکە نیشتەجێیە.
* تورکیا (باکووری کوردستان) زۆرترین ڕێژەی زەوی و دانیشتوانی کورد لەخۆدەگرێت.
* ئێران (ڕۆژهەڵاتی کوردستان) دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ئێران.
* عێراق (باشووری کوردستان) خاوەنی قەوارەیەکی دەستووری دانپێدانراوە، ئەویش “هەرێمی کوردستانی عێراقە”.
* سوریا (ڕۆژئاوای کوردستان) دەکەوێتە ناوچەکانی باکور و باکوری ڕۆژهەڵاتی وڵات.
مێژووی نەخشەی “کوردستانی گەورە”
ناوی “کوردستان” خۆی زۆر کۆنە و لە تۆمارە مێژووییەکانی سەدەی 11ی سەلجوقیدا هاتووە. لەسەر نەخشە ئەوروپییەکان، ئەو ناوچەیەی کە ناوی “کوردستان”ی لەسەر بووە لە دەوروبەری ساڵی 1680 دەستی پێکردووە، کاتێک نەخشەسازێکی هۆڵەندی فرێدریک دی ویت (هەندێکجار بە “دوڤێت” دەنووسرێت) نەخشەکەی بڵاوکردەوە، دی ویت کوردستانی وەک ناوچەیەکی جوگرافی نیشان دا، کە کورد تێیدا نیشتەجێیە.
ئەم نەخشانە هێشتا “کوردستانی گەورە”یان وەک دەوڵەتێکی سیاسی نیشان نەدەدا. تەنیا زێدی کوردیان ناودەهێنا.
یەکەم نەخشەی مۆدێرن بە شێوازی “کوردستانی گەورە”
سەرەتاییترین نەخشەی چاپکراوی “کوردستانی گەورە”ی مۆدێرن، لە ساڵی 1892 لەلایەن دیپلۆماتکار و گەڕیدەی بەریتانی کاپتن ئێف ئاڕ ماونسێل (فرێدریک ڕیچارد ماونسێل) دوای گەشتکردن بە ناوچە کوردنشینەکاندا کێشاویەتی.
بیرۆکەی سیاسی یەکخستنی هەموو ناوچە کوردییەکان بۆ یەک دەوڵەت، زیاتر لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم (1918-1920) دەرکەوت کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخا. لەم ماوەیەدا ناسیۆنالیستە کوردەکان دەستیان کرد بە پێشنیازی دەوڵەتێک کە ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا لەخۆ بگرێت.
نەخشەی کوردستانی گەورە و ڕێککەوتننامەی زلهێزەکان
ڕێککەوتنی سایکس پیکۆ (1916) ئەو خاڵە سەرەکییە بوو کە سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مۆدێرن کێشا و ناوچە کوردستانییەکانی بەسەر دەوڵەتە تازەپێگەیشتوەکاندا دابەش کرد.
پەیماننامەی سیڤرێس (1920) تاکە پەیماننامەی نێودەوڵەتییە کە بە ڕاشکاوی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی دیاری کردبوو، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکرا، لە جێگەی ئەوە پەیماننامەکەی لۆزان (1923) کاریپێکرا، کە سنوورەکانی ئێستای دامەزراند و کیانێکی سیاسیی بە کورد ڕەوا نەبینی.
بەهای ستراتیژیی کوردستانی گەورە
*سەرچاوەی ئاو: ناوچەکە سەرە ئاوی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات دەگرێتەوە، بەمەش دەبێتە “کۆگای ئاو”ی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
* سامانی سروشتی: زۆر دەوڵەمەندە بە نەوت و گاز (بەتایبەت لە کەرکوک، هەولێر، و ڕمێلان)، جگە لە کانزا و سامانی کشتوکاڵی.
*تۆپۆگرافی: بە زنجیرە چیای زاگرۆس و تاورس ناسراوە، کە لە مێژوودا وەک قەڵایەکی سروشتی بۆ دانیشتووانەکەی بووە.
“کوردستانی گەورە” وەک چەمکێکی نەتەوەیی و جوگرافی دەمێنێتەوە کە ناسنامەی گەلێک دەرئەبڕێت، کە ژمارەیان نزیکەی 40 ملیۆن کەسە و بەشێکی دانەبڕاوە لە پەیکەری ناوچەکە و مێژوو و کارلێکەکانی داهاتوو.
